Laburpena

Boletin bateko laburpen hau erabiliko dut, aztertzeko eta komunikagarriago bilakatzeko:

"BOLSA DE TRABAJO DE TÉCNICOS DE INTERVENCIÓN
RESOLUCIÓN de 19 de febrero de 2004, del Director del Instituto Vasco de Administración Pública, por la que se da publicidad a la relación provisional de admitidos/as y excluidos/as, se establece el plazo de reclamaciones y se fija día, hora y lugar para la realización del primer ejercicio para la bolsa de trabajo arriba mencionada."

"IHARDUKETAKO TEKNIKARIEN LAN-POLTSA
EBAZPENA, 2004ko otsailaren 19koa, Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariarena, aipaturiko lan-poltsan onarturikoen eta bazter-utzitakoen behin-behineko zerrenda argitaratzeko, erreklamazioak aurkezteko epea ezartzeko, eta lehenengo ariketaren eguna,ordua eta tokia zehazteko dena."

Laburpen horrek hiru parte ditu: formulismo aurrea, formulismo ostea eta formulismoa bera. Azter ditzagun banan-banan.

Formulismo aurrea

"RESOLUCIÓN de 19 de febrero de 2004, del Director del Instituto Vasco de Administración Pública, ..."
"EBAZPENA, 2004ko otsailaren 19koa, Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariarena, ..."

Itzulpen hori hobetu nahian, badauzkagu baliabide hauek:
 - "eta" juntagailua
 - zeinismoa: "zein -en/bait-"
 - nonismoa: "non -en/bait-"
 - beronismoa: "bera, berau, hau, bertan, han, eurok, bere..."

Gaztelaniazko perpausa estilo nominalean dago eta euskaraz imitatu egin da. Lehenengo osagarria euskaraz ("2004ko otsailaren 19koa") erraz irakurtzen da, ia erdaraz bestean. Bigarrena ("Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariarena"), berriz, nekezago irakurtzen da euskaraz erdaraz baino. Izan ere, gaztelaniaz ordena logikoan daude osagaiak, aurrenengo lekuan daudela informazio burua ("Director") eta semaforoa ("de"); euskaraz, ostera, hurrenkera antilojikoan daude osagaiak, azken lekuan daudela informazio gunea ("Zuzendaria") eta semaforoa ("-aren"). 

Euskaraz estilo berbala da nagusi, eta ez nominala. Estilo berbalean erabili nahian, hainbat aldaera aterako ditugu:
 - Zeinismo bidez: EBAZPEN HAU, zeina 2004ko otsailaren 19an eman baitu / duen Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak
 - Semaforo barik: EBAZPEN HAU 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak

Comments

Eroski Fundazioak, Elhuyar Fundazioak eta Euskaltzaindiak antolatutako Corpusgintza gaur egun jardunaldiaren barruan Miriam Urkiak emandako hitzaldia (Corpusgintzaren garrantzia hizkuntzalaritzan eta euskararen egoera) argitaratu dute www.erabili.com webgunean.

Artikulu luzetxoa denez gero eta momentuz laburtzeko astirik ez, hobe zuzenean jotzen baduzue iturrira: http://www.erabili.com/zer_berri/muinetik/1265098186.

Benetan mamitsua, interesgarria eta baliagarria da.

Comments

Comments

Horren guztiaren ondorioz dugu itzultzaile bikaina inoiz gutxitan izango dela interprete bikaina ere bai. Baten bat, agian, ona izango da bietan, baina ez bikaina.

Itzultzaile onak pazientzia, eramana, pertseberantzia eta diziplina behar du: interpreteak, berriz, azkar erantzuteko gaitasuna eta bat-batekotasuna.

Eta zer ekarriko digu etorkizunak itzultzaile eta interpreteoi? Itzultzaileak aurre egin beharko dio (aurre egiten dio gaur egun ere) globalizazio gordinari, erraz ordeztuko baitute lurrraren betste muturreko beste itzultzaile merkeago batekin.  Alemanetik gaztelaniarako itzulpenak, kasu, gero eta sarriago enkargatzen dira Alemaniatik Europako Ekialdera, Indiara edo Txinara. Hobeak direlako? Ez. Askoz merkeagoak direlako.

Prezioan ezin izango dugu sekula lehiakorrak izan. Tarifak merketzen baditugu, gureak egin du. Aukera bakarra kalitatea, bikaintasuna dugu eta, ahal izanez gero, espezializazioa alor bakan batzuetan: ez dago itzultzaile susmagarriagorik, hizkuntza batzuetatik batzuetara diharduena eta bere webgunean berrogei espezializazio-alor agertzen dituena baino.

Interpreteek etorkizun apur bat itxaropentsuagoa dute, haien lanbide "presentziala" izanik. Dena delarik, espainola darabiltenek pairatu behar izaten dute ingelesa gero eta sarriago erabiltzen dela "lingua franca" gisara: nazioarteko batzarretan interpretaziorako aurrekontua dirutza majoa izanik, sos batzuk aurreztu nahian, saiatuko dira "gutxiengoen" hizkuntzak kentzen, parte-hartzaileei galdetuko diete ingelesez moldatzen ote diren, askok, lotsaz edo, sekula ez dute egiazko ezetza emango eta hop! kanpora espainolaren kabina.

Comments

Lanbide biek ezaugarri asko dituzte komunean. Biek, hala itzultzaileak nola interpreteak, jakin behar dituzte oso ondo, bikain, lanean darabiltzaten bi hizkuntzak. Eta behar duten hizkuntza-jakite hori ez datza bakarrik hiztegian, ezinbestekoa baita hiztegia jakitea, baina ez nahikoa. Gainera, hizkuntzak jakiteaz gain, hizkuntza horiek dagozkien kulturak ere ederto ezagutu behar dituzte. Eta nolakotasun bat ere behar dute hala itzultzaileak nola interpreteak: jakinmina, alegia; berben atzeko kulturak ezagutzeko grina.

Hona hemen, berriz, bien arteko desberdintasunik handienak. Itzultzaileak betiere dauka aurrean testu nahiko landua eta behin betikoa. Asti luzea dauka lantzeko. Kontsultak egin ditzake liburuetan eta ordenagailuan. Lankide bati galdetzea ere badauka zalantzaren bat eta behin eta berriro irakurri eta zuzendu dezake itzulitakoa.

Interpreteak, ordea, ezin du hori guztia egin. Egin dezakeen bakarra da bere burua ederki prestatu eta hornitzea, emanaldiari, jardunaldiari ekin baino lehen. Hainbatetan gertatuko zaio, gehienoi gertatu zaigun bezalaxe, interpretatu behar duen ahozko testua zertaz doan ere ez jakitea ("perretxikoak izango omen dituzte hizpide").  Nahiko nekeza izaten da batzar edo hitzaldi baten gaiaren gaineko dokumentazioa edo informazioa aldez aurretik lortzea eta, horretan tematuz gero, errieta egingo dizute, ziur. Interpreteak, azkenik, azkar jardun behar du.

Comments

Laburtuta eta euskaratuta.

Interpretazioa eta itzulpengintza lanbide diferente bi dira alderdi askotan, nahiz eta lehen begiradazo batean bestela iruditu eta sarritan askok biak nahasten dituzten eta izen bera erabiltzen duten biak izendatzeko.

Hala eta guztiz, itzultzailea neurri batean interpretea da. Horretantxe gara desberdin, hain zuzen ere, gizaki itzultzaileok eta itzulgailuak: itzulgailuak berbak jartzen ditu testu batean eta ez du pentsatzen (gehienbat pentsatzen ez duelako) testuinguru, ñabardura, erregistro edo esanahi metaforikorik ote dagoen. Gizaki itzultzaileok, berriz, esangura ematen diegu berbei eta esaldiei eta beste hizkuntza batean zein dagokien testuinguru zehatzean kokatzen ditugu.

Era berean, interpretea neurri batean itzultzailea da, hiztegia eta hizkuntza-ezagutza behar duelako, azkar aldatuko badu beste hizkuntza batera entzuten ari dena (aldibereko interpretazioan) edo entzun berri duena (esan ostekoan).

Comments

Iturria: www.erabili.com

Eusko Legebiltzarrak 2009ko urrian Hizkuntza gutxituak administrazio publikoetan: Geroaren oinarriak orainean finkatzen izeneko jardunaldiak antolatu zituen. Haien barruan Eneko Oregik idazketa elebidunaren eta korredakzioaren gainean emandako hitzaldiaren edukia irakur dezakezue jarraian.

Jaun-andreok, lagunok eta adiskideok.

Zelai Nikolas lankideak eta biok egingo dugu korredakzioaz edo, bestela esan, arau-idazketa elebidunaz azalpen hau. Nik neuk, itzulpengintzaren eta itzultzailearen ikuspegitik; Zelaik, berriz, legelariaren ikuspuntutik. Ahots bitan jardungo dugu, bada, eman diguten denbora erdibituta.

Hasi orduko, eta horrelakoetan gizalegeak eskatzen duen bezala, eskerrak eman behar dizkiegu antolatzaileei, zuen aurrean agertzeko ematen diguten aukeragatik.

Berritasun izugarririk ez ezazue espero. Azalduko duguna eta zuoi helarazten saiatuko garena korredazioaren aukera eta korredakzioaren beharra besterik ez dira, hots, idazketa elebiduna gure esku dagoen tresna bat dela eta, gainera, bai euskararen normalkuntzaren aldetik, bai araugintzaren kalitatearen eta demokraziaren beraren kalitatearen alderdiik ere, beharrezkoa dugula.

Euskal itzulpengintza juridikoaren argi-ilunak. Legeak ez dira inoiz euskaraz eman

Ez dut euskal itzulpengintza juridikoaren historiarik egin nahi, baina egokia izan daiteke euskara eta araugintzaren arteko lotura (loturarik eza, esan beharko genuke) labur-labur gogora ekartzea. Lehen egitatea: euskaraz ez da inoiz legerik egin edo, behintzat, ez da inoiz legerik idatzi. Euskal Herrietako testu juridikoak, guk dakigunera, hizkuntza arrotzetan daude idatzita, dela latinez, dela gaztelaniaz, gaskoinez edo frantsesez.

Gogora dezagun, bide batez, euskal herrialdeetako Batzar eta Gorteek onartuak direla ezagutzen ditugun lege-arau zaharrenak (foruak) eta erromantzez daudela idatzita guztiak.

Badakigu euskara erabiltzen zela ahoz Batzarrotan, baina ez dago jasota XIX. mendera arte.

Euskara erakundeetan: udalak

Aro modernora arte itxaron behar da euskara papergintza ofizialean, legeetan ez ordea, erabilia izaten ikusteko. XVIII. mendean zehar, zenbait testu ezagutzen dugu udaletako kontuekin: ordenantzak, gutunak, eta abar(1).

Ofizialtasuna: 1936-37

Euskararen ofizialtasunarekin etorri zen, halako batean, arauak euskaraz argitaratu beharra. 1936ko urriaren 9tik 1937ko ekainaren 17ra argitaratu zen lehen boletin ofizial elebiduna: Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa - Diario Oficial del País Vasco(2).

Hobeto ikusteko, handituta ikusi nahi baduzu, gainean sakatu.

Jesus Leizaola burukidearen ardurapean, Azkue epailea, Leunda eta Eguna egunkaritk etorritako beste itzultzaile batzuk ahalegin saiatua egin zuten, egunetik egunera, euskarazko testu ulergarri eta zehatza sortzeko. Ez zuten bete-betean asmatu, tradizio faltak eta garaiko garbizaletasunak oso bide meharra uzten baitzuten. Ikusi adibidea:

IVAPek argitaratu du Egunerokoaren glosarioa(3).

Autonomia berreskuratzea

Berrogei urteko ilunaldian, esan gabe doa, ez zen euskarazko arau-testurik argitaratu. Salbuespen dira, alde batetik, Pedro Puxanak euskaratutako Bizkaiko Forua(4) eta, bestetik, Ipolito Larrakoetxeak itzulitako Eliza Katolikoaren zuzenbidea(5).

Erraz da ulertzen, testuon berezitasunak kontuan hartuta, itzulpenok izan zuten eragin mugatua.

Autonomia berreskuratzerakoan, 1979ko Estatutuak euskararen ofizialtasuna aldarrikatu zuen, guztiok dakizuen bezala, 6. artikuluan. Eta ofizialtasunaren ondorio zuzen, arauak, Autonomia Erkidegoarenak behinik behin, euskaraz ere argitaratu beharra eta, ondorioaren ondorio, euskaratu beharra.

1980ko apirilaren 30ean argitaratu zen lehengoz Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria. Gerra garaiko Egunerokoaren oihartzun eta loturaz beteta: izena bera, izenburua, bi zutabetako egitura eta hainbat eta hainbat termino dira horren erakusgarri.

Euskal itzulpengintza juridikoa: 1980ko abiaburua

Gogora dezagun, labur-antzean, zein zen, itzulpengintza juridikoari dagokionez, 1980ko egoera.

Alde batetik, hizkuntzari bagagozkio, euskal tradizio juridiko idatzirik eza eta euskal diskurtso juridiko autonomorik eza nabarmentzen da. Euskara zuzenbidearen munduan erabiltzeko ez ohiturarik, ez eredurik, ez baliabiderik eta ez maisurik ez zen gure artean. Ondorioz, diskurtso mailan zein terminologia mailan, ia hutsetik abiatu beharra (edota aurrekari apurrak ezagutu gabe)‏ abiatu behar izan zuten araugintzako itzultzaileek.

Itzultzaileei dagokienez, une hartan hasten ginen itzultzaile gehienon prestakuntza mugatua da nabarmenena: itzultzaile-prestakuntza akademiko berezirik gabe, artean itzulpen-ikasketa ofizialik ez baitzegoen, eta zuzenbide arloko prestakuntzarik ere gabe, lan-jardunean ikasi behar izan zuten (genuen) orduko euskal itzultzaileek... hanka-sartze ugariren akuiluarekin.

Itzulpenen baliagarritasunari buruz, argi dago funtzio sinbolikoa zutela gehienetan, euskararen presentzia baieztatu eta berrestearena, alegia, gizarte arlo askotan une berean gertatzen ari zenarekin bat.

Azkenik, eta lehen aipatu dudan eredu eta erreferentzia faltaren ondorio, bi hizkuntza- eta itzulpen-joera nagusi agertu eta garatu ziren 80. eta 90. hamarkadetan zehar, euskal zuzenbide-hizkeraren garapena baldintzatuz.

Euskal itzulpengintza juridikoaren zer-nolakoak

Ia hogeita hamar urteotako balantze-moduko bat egiten hasi ezkero, aldatu diren gauzak eta aldatu ez direnak berezi beharko genituzke eta, azken horien artean, nabarmenena eta deigarriena litzateke, duda izpirik gabe, oraindik orain itzulpengintzak duen pisua, presentzia eta garrantzia. Izan ere, urte guztiotan barrena, ez da arau-testu bakarrik euskaraz sortu Euskal Herrietako inongo ganberatan. Euskaraz argitaratu diren Lege, Arau, eta Dekretu guzti-guztiak itzulpen bidez euskaratu dira. Utz iezadazue esaten errealitate honek ez diola mesede handirik egiten gure legegile eta araugileen euskalzaletasunari, ez eta beren ardurari ere.

Eta ardurarik hartzen ez duenak inoren bizkar jartzen du ardura horren karga: itzulpenak ziurtatu behar izan duenez gero euskararen ofizialtasuna legegintzari dagokionez, itzultzailea gertatu da, nahi ala nahi ez, euskararen presentzia ofizialaren erantzule bakar. Zama larriegia, dudarik gabe, ganbera eta exekutibo guztiotan itzultzaileei aitortu izan zaien garrantzia eskaserako.

Itzulpengintza izan bada zuzenbide-euskararen iturri bakarra, oso itzulpengintza berezia izan da, gainera: hizkuntza bakarretikoa, gaztelaniatikoa, alegia, eta beti norabide berekoa, gaztelaniatik euskararakoa, alegia. Gertakari honek izan dituen ondorioak ez dira ezkutatzeko modukoak.

Euskal itzulpengintza juridikoa: balantzea

Euskal itzulpengintza juridikoaren hogeita hamar urteren buruko balantze moduko bat egiterakoan, lehenik eta behin alderdi positiboak, aldekoak laburtuko ditut. Ondoren, eredu horren mentsak, akatsak edota ondorio kaltegarriak.

1. Itzulpengintza juridikoa baliagarria izan da euskararen presentzia ziurtatzeko. Hau da lehenik esan beharrekoa: euskararen ofizialtasunaren eta aitorpen ofizialaren alderdirik ikusgarriena bistaratu izan da itzulpengintzaren bidez. Ez genuke, nire ustez gutxietsi behar erabilera "sinboliko" honek, maiz mespretxuz edo erdeinuz esaten den bezala, euskararen onarpen sozialerako duen garrantzia.
2. Itzulpengintza juridikoa baliagarria izan da euskal hizkera juridikoa landu, zaildu eta bateratzeko eta terminologia finkatzeko. 80. hamarkadako joeretatik abiatuta, gaur egun badugu itzulpengintza-molde homogeneo xamarra, diferentzia txikiak gora behera. Zenbait faktorek lagundu dute ibilbide honetan. Aipatu ditzadan, behintzat hiru: itzultzaileen prestakuntza, gero eta lantalde sendoagoak sortu izana (herri-administrazioetan, baina baita unibertsitateetan eta sektore pribatuan) eta teknologia berrien ezarpena: itzulpen-memoriak, datu-baseak eta terminologia-baliabideak berebiziko aldaketa ekarri diote itzultzailearen lanjardunari(6).

Euskal itzulpengintza juridikoak, baina, arazoak ere baditu. Itzulpengintza-eredu jakin horren ondorio dira gehienak edota euskararen egoera soziolinguistikoarenak. Dena den, nekez saihestu zitezkeen orain hogeita hamar urte. Nire ustez, honela laburbildu daitezke:

1. Estatus-aren aldetik, lehendabizi: Lege-testu guztiak eta herri-administrazioetatik ateratako (ia) guztia eta (ia) beti gaztelaniatik itzulia izateak, halako bigarren mailako ofizialtasun bat, ofizialtasun menperatu bat (subordinatua)‏ erakusten du. Horren ondorioz, testuon baliagarritasun pragmatikoa eskasa izan da hogeita hamar urteotan (zenbait artikulu, zenbait demanda, zenbait eskritura euskaraz sortuak?) Horren ondorioz, ez da oraindik euskal diskurtso juridikorik sortu, hau da, zuzenbideaz eta zuzenbidearen kategoriekin idatziz arrazoitzeko eta arrazonamendua garatzeko eredu bat. Ez dagokie itzultzaileei betebehar hau, eragile juridikoei baizik, eta eginkizun dagoela esan besterik ez dut nahi.
2. Corpus-aren aldetik gero: hizkuntza bakarretiko itzulpenak beti baldin badakar interferentzia arriskua, gurean argi eta garbi gertatu da, zuzenbidearen eta administrazioaren arloan hizkuntza-menpetasun bat: kalkoa, komunikagarritasun eskasa, hizkuntzaren kalitatea. Ez naiz puntu honetan luzatuko, aski ezaguna baita gu guztiontzat.

Ondorio horiek, esan bezala, berezkoak dira, itzulpengintza-eredutik zuzen datoz eta eredua baldintza onenetan gauzatuta ere agertu behar zuten. Azpimarratu beharrik ez dago, gainera, baldintzak ez direla onenak izan: itzultzaileen lan baldintzek, bakartasunean, testu-sortzaileengandik zeharo aldenduta eta gehiegizko epeen morrontzak ereduaren eragina gaiztotu besterik ezin zuten egin eta hala egin dute.

Korredakzioaren ordua da

Gure ustez, beraz, korredakzioa posible egiten duten faktoreak garatu dira, hala nola:

• Eragile juridikoak euskaraz prestatuago izatea. Zuzenbide-ikasketak euskaraz egin eta egiten dituzten ikasleen kopurua zabala da eta gero eta kalitate hobeko prestakuntza jasotzen dute. Ondorioz, euskara eta zuzenbidea profesionalki uztartzen dituztenak ohiko dira.
• Herri-administrazioetan zuzenbidean euskaraz lan egitea posible da eta legelari euskaldun prestatuak eta eskarmentua dutenak badira.
• Itzultzaileek ere, azkenik, unibertsitate mailako prestakuntza dute eta, beraz, solaskide erabakigarriak dira legelarientzat.

Eta, bestalde, itzulpengintza juridikoaren molde jakin horrek euskararengan sortu dituen ondorio kaltegarriak gainditzeko aukera dakar korredakzioak.

Euskaratze hutsaren aldean (bi hilabete idazteko, astebete itzultzeko), idazketa elebidunak

• Testuak gaizki ulertzeko arriskua gutxitzen du;
• Testuen hizkuntza-kalitatea hobetu dezake. Euskarazko (eta gaztelaniazko!) testu zehatzagoak, ulergarriagoak eta komunikagarriagoak ematen ditu;
• Testu elebiduna izateko epe-denbora gutxitzen du, paraleloan lan eginez;
• Zuzenbide-euskara autonomoagoa eta, beraz, euskarazko diskurtso juridikoa eraikitzea ahalbidetzen du eta, ondorioz, euskararen normalkuntzan aurrerapausoa dakar.
• Legelariari bi hizkuntzetan trebatzeko aukera ematen dio.
• Itzultzailearen lana osatzen eta jasotzen du.

Laburbilduz, korredakziorako urratsa emateko heldutasuna iritsi dugula uste dugu.

Korredakzioa zer da

Korredakzioa edo idazketa elebiduna (bilingual drafting) testu elebidunak sortzeko erabiltzen diren tekniken multzoa da. Geroago ikusiko dugunez, ez dago korredkzio-eredu bakar bat, molde eta jarduera desberdinak baizik. Esango genuke korredakzio deitu dezakegula baldin eta bi hizkuntzetako testuak paraleloan sortzen badira edota elkarri egokitzen bazaizkio, bata ez denean, beraz, bestearen iturri edo hura ez bada honen morroi.

Idazketa elebiduna, zer esanik ez, testu-mota orotan erabili daiteke (txostengintza, publizitatea, eta abar) baina bereziki erabiltzen da bi hizkuntza dituzten herrialdeetan arau elebidunak idazteko.

Korredakzioa nola gauzatzen da

Idazketa elebiduna elkarlanean oinarritzen da: hizkuntza biak menderatzen dituzten legelari eta adituen artean, edota legelari eta hizkuntza-adituen artean (itzultzaile edo jurilinguistak). Elkarlan horrek bakoitzaren ezagupenarekiko aitorpena eta begirunea eskatzen du eta partekatutako erantzukizuna onartzea. Legelaria edo lege-aditua zuzenbidearen kategorietan baldin bada iaioa, itzultzaileak bi hizkuntzen arteko baliokidetza lantzen daki.

Elkarlan horrek diziplinaartekotasuna eta hizkuntzaartekotasuna ditu oinarri, esan bezala, hau da, bi testuak sortzeko bi hizkuntzen arteko eta bi jakintzen arteko elkarrizketa eta feed-back-a sortzen eta elikatzen ahalegintzea.

Helburua, noski, bi testuen baliokidetasuna eta bi-bien komunikagarritasuna ziurtatzea da.

Idazketa elebidunaren printzipioak (OIT)(7)

Lanaren Nazioarteko Erakundeak honela laburbiltzen ditu idazketa elebiduraren printzipioak:

• Testuaren bertsio guztiak baliokideak izan behar dute funtsean.
• Testuaren bertsio bakoitzak zuzentasuna eta hizkuntzaren sena errespetatu behar ditu.
• Testuaren egitura berbera izan behar da hizkuntza guztietan, Atal, Titulu, Kapitulu eta artikuluei dagokienez. Paragrafoak eta lerrokadak ez dute zertan berdinak izan, hizkuntzak antolaketa desberdina eskatzen badu.
• Testuaren bertsio bat ez bortxatu beste hizkuntza baten berezitasunei egokitu dakion.
• Hizkuntza bakoitzean funtsezko mezua emateko hizkuntza bakoitzari egokitu beharra dakar. Ondorioz, joskera berari eustea ez da ezinbesteko.
• Testuaren bertsio guztiek ez dute esaldi-kopuru bera izan beharrik.
• Bertsio baten agertzen den definizioa ez da agian beharrezko beste hizkuntza batean

Korredakzioa non

Kanadan, jakina denez, frantsesa eta ingelesa dira hizkuntza ofizialak eta Parlamentu federalean idazketa elebiduna erabiltzen da legegintzako ohiko prozeduran. Gainera, ez dezagun ahaztu Kanadan bi tradizio juridiko daudela: kodegintzaren hariko zuzenbide frantsesa eta comon law ingelesaren harikoa(8).

Korredakzioaren helburua lege-egitasmo baten bi bertsio jator eta kauto sortzea da, idazle banaren arteko lankidetza estuaren bidez; hasi eta bukatu arte jardungo dute lankidetzan bi adituok, bakoitza hizkuntza bateko testuaren arduradun.

Kasu berezietan, lantalde gehiago aritu daiteke testu luze eta konplexuen zatiak jorratzen.

Bi testuak ez dira elkarren itzulpen eta, beraz, kautotasun berbera dute.

Bi idazleek ohar-iradokizunak egiten dizkiote elkarri, bertsioak aldatu eta hobetzeko.

Bi idazleetako bat izaten da testugintzaren arduradun eta koordinatzaile. Oro har, bateratzailearen bertsioa beste idazleak aztertu eta komentatu ohi du. Lehenak, ondoren, iradokizun horien arabera testua aldatu eta besteari itzultzen dio, jarraibideen arabera azken bertsioa landu dezan.

Bi bertsioak itzultzaile juridiko edo jurislinguistek eta idazlariek berrikusten dituzte, hizkuntza bien zuzentasuna, gramatika, joskera, estiloa, antolamendua eta koherentzia ziurtatzearren.

Belgikan hiru eskualde eta hiru hizkuntza-komunitate daude, frantsesa, frandriarra eta alemaniarra. Ohikoa da korredakzioa legegintza federalean. Praktikan, Lan eta Lan-harremanen Ministerioak prestatutako lege-egitasmoak Ministerioko aholkularitza juridikoko legelariek idazten dituzte.

Gaiaren araberako abokatu adituak bere ama-hizkuntzan idazten du testua (frantsesez ala flandrieraz), beste hizkuntza menderatzen duen beste legelari batekin elkarlanean.

Bi testuak batera idazten dira, koherentzia eta baliokidetasuna bermatzeko. Sarri, bertsio bat berriz idatzi behar izaten da, besteak beste, beste hizkuntzarako itzulpen egokiagoa egin ahal izateko.

Hizkuntza ofizial bi ala gehiagoko hainbat herrialderi buruzko informazioa izateko, Estatu Batuetako Ordezkarien Ganberak bildutako gida hau kontsultatu dezakezue.

Espainian ere bada korredakziorik. Guk dakigunez, gutxienez Alacanteko eta Ourenseko Diputazioek bultzatzen dute idazketa elebiduna, ez araugintzarako, baizik eta administrazio-lanerako(9).

Korredakzioa Jaurlaritzan

Zelaik gero zehatzago azalduko duen bezala, Xedapen Orokorrak egiteko Prozeduraren 8/2003 Legeak ez du euskara edo xedapenak euskaratu beharra aipatzen ere.

Iaz aipatu zen lehendabiziko aldiz korredakzioa, Herri-administrazioetan euskara normalizatzeko Irizpideak (2008-2012) dokumentuan, Joseba Lozanori esker.

Aldi berean, IZOk bere bezeroei ere iaz eskaini zien, itzulpen hutsaren partez, korredakzioa egiteko aukera. Gure asmoa, esperientzia gehiago egitea da, idazketa elebidunaren prozedura eta metodologiak jorratu eta apikatzen ikasteko.

IZOren interesa ez da berria. 1999 urtean, Nicole Fernbach andrea ekarri zuen Euskal Herrira, mintegi batean Kanadako idazketa elebidunari buruz hitz egiteko. Administrazioa Euskaraz aldizkarian irakurri daiteke Fernbach andrearekin elkarrizketa.

Deustuko Unibertsitatean egindako Eleaniztasunari eta teknika legegileari buruzko Sinposioaren haritik ere, 2001ean hainbat solaskiderekin erreportajea argitaratu zuen aldizkari horrek(10).

Azkenik, Deustuko Euskal Gaien Institutuarekin batera IVAPek 2007ko abenduan antolatutako Arau-idazketa elebidunari buruzko Kongresuan aztertu genuen korredakzioa.

Egindako bi saio

Idazketa elebiduneko bi saio egin dira, bestalde, Jaurlaritzan, metodologia desberdinekin eta iraupen eta emaitza desberdinekin.

Euskadiren eskumenen datu-basea

Lehendakariordetzako Begoña Perez de Eulate zuzendariari esker, Euskal Autonomia Erkidegoaren eskumenei buruz eta zerbitzu-trasferentzien egoerari buruzko datu-basea euskaraz ere lantzea eta, itzulpen hutsaren partez, bi bertsioak landuz egitea erabaki zen. Hiru urtean zehar aritu dira lanean Lehendakariordetzako Zelai Nikolas eta Gorka Gonzalez de Zarate eta IZOko Oskar Arana, fitxak eta laburpenak idatzi, itzuli eta elkarrekin berrikusten.

EHAAren Dekretua

Izaera orokorreko xedapen bakar batean egin ahal izan dugu orain arte korredakzioa.

Lehendakariordetzak hala eskatuta, Dekretua prestatu behar zuen lantaldean itzultzaile bat sartu zen, IZOko Aitor Ugarte, hain zuzen.

Dekretu-asmoaren aurkibidea eta egitura erabakita zeuden itzultzailea lantaldean sartu zenerako, baita lehen zirriborroa idatzita ere. Zirriborro horren lehen itzulpena egin, lantaldean berrikusi eta egokitu izan zen erabilitako metodologia.

Horrela landutako testua ez zen, azkenean, argitaratu, baina saioa dokumentatuta dago eta lantaldeen eta itzultzaileen arteko elkarreragina aztertzeko balio izan zigun.

Aurrerantzean, zer?

Itzultzaile Zerbitzu Ofizialetik, esan dudan bezala, eskaini diegu gure bezeroei (Jaurlaritzaren Administrazioko erakundeei, alegia) korredakzio-zerbitzua.

Baina korredakzioa edo idazketa elebiduna araugintzan erabiltzeko, ezinbestekoa da ikasketa-jardunbide zabal bat abian jartzea. Gure asmoa mintegi bat sortzea da, eta interesa erakutsi dezaten lantalde guztiak biltzea, euskal idazketa elebiduna aztertzeko, esperientziak balioztatzeko eta partaideak prestatzeko.

Dena den, korredakzio saio gehiago gauzatzea da, nire ustez, lehentasunezko lana: eskarmentua pilatu, benetako arazoei aurre egin eta itzultzaile eta legelari interesdunei jardunean prestatzeko aukera eskaintzea, alegia.

Beraz, elkarlanerako eskua luzatzen dizuet guztioi, eta aditzeagatik eskerrak ematen.

(ENEKO OREGI GOÑI IVAP-eko Itzultzaile Zerbitzu Ofizialeko itzultzailea da)

Ildo bereko artikuluak (irakurtzeko gainean sakatu)

• Arau-idazketa elebidunaren zergatia

Oin-oharrak

• (1) Ikusi, Treviño, Imanol, Administrazio Zibileko Testu Historikoak, IVAP, 2001; edota http://klasikoak.armiarma.com/zaharrak.htm

• (2) Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa - Diario Oficial del País Vasco, Leopoldo Zugaza, Durango 1977.
• (3) Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa (1936ko urritik 1937ko ekainera) -Hiztegia- Diario Oficial del País Vasco (octubre 1936-junio 1937), IVAP, 1997.
• (4) Puxana, Pedro, Bizkaiko Forua, 1987.
• (5) Larrakoetxea, Ipolito, Erromako Eleizearen Araudia, Kardaberaz bilduma, Tolosa, 1978.
• (6) Ikusi, adibidez, euskal legezalea web gunea edota IDABA aplikazioa Jaurlaritzan.
• (7) Ikusi Guia sobre la legislación laboral, eta bereziki 10. kapitulua (normas para la redacción) eta berezikiago, "Redacción bilingüe".
• (8) Ikusi Labelle, André La corédaction des lois fédérales au Canada. Vingt ans après: quelques réflexions
• (9) Ikusi deialdi hau.
• (10) Eleaniztasuna eta idazketa elebiduna

Comments

Comments

Zutagu, euskarazko sare soziala abian

Iturria: www.erabili.com

Gorka Julio

Norbanakoek zein taldeek Interneten eta euskaraz ezagutza partekatzeko aukera eskaintzen du Zutagu sare sozial berriak.

Elurnet enpresak sortu du Zutagu.net.

Zutagu ezagutza partekatzeko sare sozial bat da. Bere helburua, besteekin ezagutza partekatu nahi duten pertsonak bildu eta beraien artean elkartzea da. Goi mailako ikasketak dituzten pertsonak, gai batean lanean diharduten profesionalak edo aisi moduan gai baten inguruan interesa duten pertsonei baliabideak eskaini nahi dizkio sare sozial berri honek.

Hainbat tresna

Bertan erabiltzaileek hainbat tresna izango dituzte: blog sinple bat, ftxategi biltegi bat, laster-markak gordetzeko tokia, wiki antzeko orrialdeak, mikromezuak jartzeko haria... Baina horretaz gain, interes taldeak osatzeko aukera ere izango dute eta taldeek ere zenbait tresna propio izango dituzte: bloga, fitxategi biltegia, foroa, wiki orriak...

Software librea

Sare soziala sortzeko Elgg software libreko plataforman hartu dugu oinarri eta hau bera euskarara lokalizatu eta denon eskura jarri nahi izan dugu. Horrela nahi duenak bere sare sozial propioa sortu ahal izango du euskaraz Elgg tresna erabiliz.

Horretaz gain, nabarmenu nahi dugu tresna erabiltzeko ez dela zertan kontu berri bat sortu behar, Google, Twitter, Yahoo eta Open ID konturen bat dutenek automatikoki sartzeko aukera izango baitu.

Proiektua ilusio osoz hasten dugu, ea erabilpen politak eta interesgarriak egiten dituzuen.

GORKA JULIO Elurnet-eko kidea da

Comments

4.- Adberbio graduatzailea + adjektiboa

"Ese vino es increíblemente bueno". Egitura hori oso ahaltsua da adierazgarritasunaren ikuspegitik. Hala ere, euskaraz ez zaio harrera onik egin. Idatzizkorako behintzat niri ez zaizkit baztergarri iruditzen "harrigarriki merkea" edo "lotsagarriki aberatsa".

5.- Esanahi lausoko euskal hitzak

Esanahi bat baino gehiago edukitzeagatik esanahi argirik ez duten euskal hitzak dira horiek. Hona hemen adibide batzuk:
- Ondorio: "conclusión"ala "consecuencia"? Nik proposatuko nuke "conclusión" esateko "ondorioztapen" erabil dadila, "ondorioztatu"tik eratorria baita eta, horrenbestez, berazkotasuna iradokitzen baitu. Bestalde, "ondorio" utziko nuke "consecuencia" esateko.
- Eragotzi, oztopatu: "dificultar" esan nahi al dute, ala "impedir"? Komenigarria litzateke argitzea.
- Mugatu: bi esanahirekin erabiltzen da: "limitar" eta "delimitar", nire ustez lotuagoa dagoena "bereizketa" kontzeptuarekin. Nik "mugatu" "limitar" adierazteko erabiliko nuke eta "delimitar" esateko, berriz, "zedarritu".
- Burutu: "llevar a cabo" ala soilik "bukatu"?
- Zeharkako: "transversal" ala "indirecto"?
- Zuzendu: "dirigir" ala "corregir"?
- Osatu: "constituir"?, "completar"?, "complementar"?
- Zabaldu: "abrir" ala "ampliar"?
- Bertan behera utzi: "cancelar, suspender, aplazar, invalidar,anular..."
- Ordeztu, ordezkatu: "sustituir"?, "representar"?

Ideia nagusia

Artikulutxo honen ideia nagusia da oraindik ebatzi gabe dauden problemei buruzko kezka adieraztea. Problema larriak dira, ulermenari kalte egiten baitiote. Gainditzeko, irizpide nagusi hau proposatzen dut: euskarazko testuen komunikagarritasuna bermatzeak dauka erabateko lehentasuna.

Bestalde, euskararen adierazpen-baliabideak areagotzen dituzten egitura eta bitartekoei ateak ireki behar zaizkie, nahiz eta orain arte erabiliak ez izan;hain zuzen ere, horrela garatu izan direlako hizkuntza normalizatuak.

Comments

2.- Esanahi konplexua daukaten adjektiboak euskaratzearen buruhausteak

"Sórdido" da esanahi konplexuko adjektibo horietako bat. Hiztegiek "zikin, lohi,l ikits" edo, bestela, "zeken, zikoitz" ematen dute. Baina "sórdido" ez da soilik zikin, ez da soilik lizun, ez da soilik txito, ez da soilik miserable, baizik eta horiek guztiak batera. Hitzaren itzulpen asegarri batek hori guztia iradoki beharko luke.

Antzekoa gertatzen da "siniestro" hitzarekin. Nire ustez, "casa siniestra" kontzeptuan nahasirik daude iluntasunaren, nolabaiteko maltzurtasun-iradokizunaren eta mehatxuaren kontzeptuak, eta itzulpen asegarri batek horien guztien berri eman beharko luke: euskaraz hori guztia hitz bakar batean biltzerik ez badago, hitz multzo bat erabili beharko da, edo azalpen bat, edo metafora bat.

Eta beste hainbeste "exigir" eta "exigencia" berbekin. Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuak espresuki baztertzen badu ere, "exigitu" ez da "eskatu" edo "behartu" xume bat, zerbait gehiago baizik. Euskaraz horrelako hitz bat "exigitu" behar dugu.

3.- Eufemismoak euskaraz

Euskarak eufemismo gutxi eta protokolo-tratamendu gutxi erabiltzearen zergatia ez da euskara horrelakoa izatea, baizik eta euskara historikoki esparru jaso batzuetan ez dela erabili izan. Beraz, euskara normalizatzen doan heinean, esparruan esparruko hizkerak ere bereganatu beharko ditu eta, horiekin batera, eufemismoak ere bai.

Dena den itzulpen egoki batek gauza izan behar du beste hizkuntzetako eufemismoak euskaraz ere eufemismo-moduan emateko. Hortaz, egokitzat jo behar al dugu medikuntzako testu-liburu batean "defecar" eta "orinar" itzultzeko "kaka egin" eta "pixa egin" erabiltzea? [Martinezen oharra: administrazio testuetan behintzat "orinar" "gernu egin" eman ohi da.] Euskaraz eufemismoak ere behar ditugu.

Comments

1.- Euskaraz gehien erabilitako intentsitate handiko adjektiboen esanahi-karga apala

Intentsitate handiko adjektiboak (izugarri, ikaragarri, sekulako, egundoko, berealdiko, berebiziko, itzel...) baliabide oso mesedegarria dira testuaren adierazgarritasunerako, testuari bizia eta kolorea ematen diotelako. Euskaraz erabilienetakoak diren tankera horretako adjektiboak esanahi aldetik nahiko kamutsak dira, adierazgarritasunik eta zorroztasunik gabeak. Horregatik diot esanahi-karga apala dutela. Gainera, nolakotasunaren ordez, zenbaterainokotasuna adierazten dute.

Ikus dezagun adibide bat. "Los cuatro fantásticos" filma ETBk eskaini zuen "Lau izugarriak" tituluarekin. Gaztelaniazko tituluak eta ingelesekoak ("Fantastic Four") argi uzten dute heroiak, "zintzoak" direla. Euskarazkoak, ordea, berdin balio du heroiak nahiz gaizkileak izanda. Bereizmen txikiko itzulpena da.

Badaude euskaraz zenbait adjektibo intentsitate handia adierazten dutenak eta esanahi aldetik adierazgarriagoak direnak. Hona hemen:
- Esanahi positibokoak: zoragarri, liluragarri, bikain, apart, ezin hobe, xarmagarri...
- Esanahi negatibokoak: lazgarri, negargarri, penagarri, gorrotagarri, onartezin...

Comments

Bereizmena edo zehaztasun lexikoa

Itzulpenetan maiz jo behar izan dudalako hiztegiez kanpoko baliabideetara, ondotxo dakit euskarak altxor lexiko aski aberatsa duela hiztegiek beti jasotzen ez dutena.
Euskararen hitz-altxorra garatu behar dugula esan dut. Ez naiz terminologiaz ari, non jadanik urrats garrantzitsuak egin baitira, baizik eta erabilera orokorreko hitz arruntez. Izan ere, euskarazko lexikoan nire ustez bi problema nagusi dauzkagu:
1.- Euskaraz gaur egun dauzkagun hitzek osatzen duten kontzeptu-sarea, hiztegietan ikus daitekeenaren arabera betiere, ez da gure inguruko hizkuntza normalizatuetakoa bezain trinkoa, eta horrek problema eta neke asko sortzen ditu euskaratutako testuek jatorrizkoaren zehaztasun bera izatea lortzeko.
2.- Euskarazko hitzek, kasu askotan, esanahi aski zehaztugabeak dauzkate, eta sarritan hitz bera erabili ohi dugu esanahi guztiz desberdinak adierazteko.

Jarraian, lexikoaren alorrean dauzkagun problemetako batzuk (5) zehazkiago azalduko ditut:
1.- Euskaraz gehien erabilitako intentsitate handiko adjektiboen esanahi-karga apala.
2.- Esanahi konplexua daukaten adjektiboak euskaratzearen buruhausteak.
3.- Eufemismoak euskaraz.
4.- Adberbio graduatzailea + adjektiboa.
5.- Esanahi lausoko euskal hitzak.

Comments

3) Marratxoa eta izen-elkarteak

Euskaltzaindiaren 25. arauak ("Hitz elkartuen osaera eta idazkera"), substantiboen elkarteei dagokienez, askatasuna ematen du elkarte horiek marratxoaz nahiz marratxorik gabe idazteko.
Nik uste dut komenigarriena dela izen-elkarteak beti, salbuespenik gabe, marratxoz idaztea, horrek testuaren komunikagarritasuna nabarmen errazten baitu.
Hitz-elkarteak egokiro adieraztearen auziak bi alderdi dauzka, txanpon beraren bi aldeak bailiran: a) nola bermatu hitz-elkartea den bat irakurleak halakotzat beti identifikatu ahal izatea, eta b) nola bermatu hitz-elkartea ez den bat irakurleak ez duela halakotzat hartuko.
Kasu guzti-guztietan nago marratxoa erabiltzearen alde; hauetan ere bai:  

Diseinu-, ekoizpen- eta kalitate-problemak dauzkate.

Zure zeregina zerga-murrizketei, -igoerei eta -eskumenei buruzko gogoeta egitea da.

4) Marratxoa eta izen berezien deklinazioa

Mali-ko printzesa = la princesa de Mali / Maliko printzesa = la princesa Maliko

5) Kutsu inpertsonaleko esaldiak

Euskarazko itzulpen batzuetan ez zaie irtenbide asegarririk ematen beste hizkuntzetan kutsu inpertsonalez adierazitako esaldiei. Gainerako hizkuntza horietan ez bezala (zeinetan argi geratzen baita subjektua ez dela garrantzitsua edo itzalpean utzi nahi dela), euskaraz batzuetan ematen diren itzulpenak, paradoxikoki, ekintzaren subjektua nor ote den jakin nahi izatera zirikatzen dute irakurlea.
Esango nuke problema hori gertatzen dela gehienbat euskaraz NOR erakoak diren aditzekin. Adibidez:
 1.- "El acceso a dicho régimen podrá hacerse efectivo desde el inicio del curso escolar" = "Araubide horretan ikasturtearen hasieratik sartu ahalko da". Nor sartu ahalko da?
 2.- "Está en estudio la creación de una sección en Tudela" = "Tuteran atal bat sortzek aukera atertzen ari da" Nor, ordea?

Esaldi horiek ez dago modu orokor eta sistematikoan euskaratzerik, baizik eta kasu bakoitzaren berezitasunei doiturik proposamenak eginez:
 1.- "Araubide horretarako sarbidea halako unean irekiko da"
 2.- "Azterketa fasean dago"

Comments

2) Adierazpen grafikorik gabeko pausaldia eta "Velcro efektu" gogaikarria

Euskaraz ahoz ari garenean egiten dugu pausaldi bat, zeina idatziz ez baita adierazten inolako zeinu berezirekin. Ondorioz, idatzitako testua irakurtzen dugunean, grafikoki adierazteko inolako etenik ikusten ez dugunez, ez dugu detektatzen, eta horrek atea irekitzen die gaizki-ulertuei.
Testu bateko ondoz ondoko edozein bi hitz sintaktikoki uztartzea bideragarria den bakoitzean, uztardura hori egiteko berezko joera sortuko da irakurlearengan, eta horrenbestez, hitz horiek bata besteari semantikoki lotuta daudela interpretatuko du, baita berez halako loturarik ez dagoenean ere. Horrenbestez, ez bada argi agerrarazten halako loturarik ez dagoela eta, are gehiago, pausaldi edo eten bat egon badagoela, arriskua da irakurleari iradoki ahal izatea testugileak bilatzen ez duen esanahi bat.
Pausaldi horrek ez dauka antzik ikur berezi batekin adierazten direnekin. Koma batena baino eten laburragoa da.
Horregatik uste dut komak euskaraz egun daukan erabilera-eremua zertxobait zabaldu beharko genukeeela eta pausaldi berezi hauek ere koma bidez adierazi.

Ikus ditzagun adibideak:
- "Infernua ez maitatzean datza". Zer datza, ba, infernua ez maitatzean? Ez, ez da horrela interpretatu behar, baizik eta honela:"Infernua(,) ez maitatzean datza". Baina pausa hori ez dago grafikoki adierazita. Eta adierazi beharra dago. Nik komari ez diot problemarik ikusten.
- "bienes de fácil realización" = "diru erraz bihur daitezkeen ondasunak". "Dinero fácil"?
- "Hemen daude pilatuta(,) dauzkadan fitxa bibliografiko guztiak" / "Hemen daude(,) pilatuta dauzkadan fitxa bibliografiko guztiak"

Eta ikus ditzagun orain kasu berezi batzuk:

a) Izenlagunak erabiltzean, pitz bedi alerta gorria
Euskaraz izenlagunak ez dauka malgutasun handirik. Izenlagunak eta izenak osatzen duten multzoa unitate zabalagoetan txertatzean, ulermen-problemetarako bidea irekitzen dugu.
Adibidez:
- "informe favorable" = "aldeko txostena". Baina "Es preceptivo el informe favorable de la Intervención" = "Kontu-hartzailearen aldeko txostena...". "Kontu-hartzailearen aldeko"?
- "interés legítimo" = "bidezko interesa". Baina: "El interés legítimo de la institución" = "Erakundearen bidezko interesa". "Erakundearen bidezko"?

b) Izenlaguna ala adizlaguna?
"Eskarmentuak margolana ikusteko mihisetik urrundu behar dela irakasten du". Esaldi hau bi modutara uler daiteke: 1) Mihisetik urrundu beharra dagoela helburua (margolana ikustea) lortzeko. 2) Velcro efektuaren eraginez "margolana ikusteko" eta "mihisetik" elkarri itsatsita daudela interpretatzen dutenek ulertuko dute badagoela "margolana ikusteko mihise" halako bat, eta bertatik urrundu behar dela.
[Interpretazio zuzena lehena delakoan, Martinezek honako idazkera proposatzen du: "Eskarmentuak irakasten digu, margolana artez ikusiko badugu, mihisetik urrundu behar garela".]

c) Lehenaldiko aditza eta erlatibozko perpausak
"Zure anaiak aipatu zuen kirola eta margolaritza bere zaletasunik kutunenak direla." Arazoa konpontzen da hitzen ordena aldatuz. [Martinezek gaineratzen du halaber konpontzen dela -tako erlatiboa erabiliz, erlatiboa dagoenean, noski.]

Comments

Komunikagarritasun-problemak banan-banan

1) Atzerakarga
2) Adierazpen grafikorik gabeko pausaldia eta "Velcro efektu" gogaikarria
3) Marratxoa eta izen-elkarteak
4) Marratxoa eta izen berezien deklinazioa
5) Kutsu inpertsonaleko esaldiak

1) Atzerakarga

1.1) Aditzaren atzerakarga

Ideia okerra da euskaraz aditza esaldiaren amaieran jartzearen ezinbestekotasuna. Luzera jakin batetik gorako esaldi gehienak irakurraldi batean ulertezinak dira, aditza esaldiaren amaieran ipintzen bada. Eta ulertezina dena baztergarri bihurtzen da, eraso egiten diolako komunikazioari.
Ideia oker hori suposamendu oker batean oinarritzen da, zeinaren arabera euskararen "berezko" hitz-ordena bailitzateke perpaus bakunean.
Hitz-ordena hori baliagarria da esaldi sinpleetan; ez, ordea, konplexuetan. Eta zein irizpideren arabera erabakiko dugu perpaus bat konplexua dela eta, beraz, aditza aurreratu beharra dagoela? Erreferentzia objektiboa perpaus txertatu baten presentzia da.
Ulergarritasunaren logikak ezartzen duen beharkizun horren erakusgarri, ikus ditzagun alemanetik hartutako adibide batzuk.
 Walter hat die Wahrheit gesagt.
 Walter hat gesagt, dass Europa die deutsche Siegermentalität fürchtet.
Euskaraz horixe egiten dugu ia beti solasean ari garenean.

1.2) Atzerakarga arintzearren, atzerakarga bikoiztua

Adibidez: "Jaurlaritza ez dela neurriak hartzeko gai diote ekologistek." Aditza atzeratuta dagoela konpontzearren, eta subjektutik hurbilago egotearren, aditza aurreratu beharrean, subjektua ere atzealdera eraman da. Beraz, bi atzerakarga dauzkagu: aditzarena eta subjektuarena. Horrelako esaldiak errealitatean inork ez ditu esaten. Gainera, lortzen duten onura bakarra da esaldiaren amaiera arte ezin jakitea subjektua nor den.

1.3) Ezezkoak

Ezezko perpausetan aditz laguntzailea eta nagusia bereizi egiten dira eta nagusia esaldiaren amaieran ipintzen da. Adibidez: "Zergatik ez da Foru Aginduak ezartzen duen diru-kopuru osoa erabili?".
Ez al dago honela idazterik?: "Zergatik ez da erabili Foru Aginduak ezartzen duen diru-kopuru osoa?".

1.4) Izenaren atzerakarga

"Ez dago egin beharreko aldaketa guztia burutzeko nahikoa indarra duen eragile publikorik".

1.5) Atzerakarga, testuek erdietsi beharreko konplexutasunaren oztopo. Proposamena.

Zenbat aholku-emailek diote testu konplexuak sinplifikatu, deskonposatu, xehatu behar ditugula euskaraz. Hori orain arte hobetsitako euskara-eredu batek esaldi konplexuak adierazteko dituen muga edo ezintasunak mozorrotzea besterik ez da.
Ni sinplifikazioen kontra nago. Horretarako proposatu diren zenbait teknikak (esaldia zatikatu, erlatibozkoak disolbatu) ez dituzte sendotuko euskararen adierazpideak, baizik eta hizkuntza-eredu apal, indargabe eta trauskil batera eramango gaituzte.
"Aitona-amonen euskara", jakingarri, argi-emaile eta inspirazio-iturri oparoa izanda ere, ez da baliagarria hizkera espezializatuen konplexutasunari eta sotiltasunei erantzungo dien eredu bat eskaintzeko.
Euskaraz badaude zenbait espresio, jatorriz enfatikoak izan arren, atzerakarga arintzeko oso aproposak direnak: noiz eta, zertaz eta, zertarako eta, non eta eta tankerakoak. Haien jatorrizko esanahi enfatikoa ez da oztopoa modu ez enfatikoan erabiltzeko.

Comments

Laburpena

Sarrera

Euskarazko testuetan sarri aurkitzen ditugu ulermen- eta zehaztasun-arazoak, deszifratze-ahalegin ernegarriak egitera behartzen gaituztenak.
Kontua da euskarazko testuek ez dutela gainditu funtzio sinboliko hutsa, ez dutela betetzen egiazko funtzio komunikatiboa, komunikazioa nagusiko beste hizkuntza batean edo batzuetan egiten baita gure gizartean. Horren ondorioz ez gara ohartzen euskarazko prosak oraindik askatu gabe dituen korapiloak askatzearen premiaz.
Euskara idatzian gaur egun izugarri zabaldurik dauden zenbait konbentzio guztiz desegokiak dira komunikagarritasunaren irizpidetik.

Komunikagarritasuna

Testu baten komunikagarritasuna bi faktore nagusiren baitan dago:

a) Ulerterraztasun sintaktikoa: testu bat sintaktikoki ulerterraza da lehenengo irakurraldian ulertzen baldin bada.

b) Zehaztasun lexikoa: bereizmena ('resolución'). Gailu elektrokinoek bezalaxe, hizkuntzek ere, zenbat eta bereizmen handiagoa izan, orduan eta hobeto komunikatuko dute. Ñabardura-aberastasunaz, adierazpen-potentziaz ari naiz. Euskarak zehaztasun-beharren pareko adierazmena behar du.

Euskarazko testuen komunikagarritasun-problema larriak

Euskarazko zenbait idazkera-eredu finkatu gabe edukitzeak ziurgabetasuna eta jokabide egokiari buruzko zalantzak sortzen dizkigu testugileoi. Askotan elkarri kontrajarrita agertzen zaizkigu ulerterraztasunaren bidea eta ustezko euskara jator "ortodoxoa". Eta gertatu ere sarri gertatu zaigu itzulpenerako hautagai gisa elkarrekiko lehian edukitzea, batetik, hitz zehatza, eta bestetik, ustezko hitz jatorra.

Komunikagarritasunaren irizpidea horrela zokoratzeak kalte egiten die testugintzari eta euskarari, hasteko, funtzio sinboliko huts eta hutsala baizik betetzen ez duten testu ulertezin edo ulergaitz ekoizten direlako, eta era horretan, ideia oker bat jendearenganatzen dugulako: euskara "hain zaila" izatearena, alegia.

Ez diogu inolako beldurrik izan behar beste hizkuntzetako maileguak hartzeari. Ez dute euskara kutsatzen; aitzitik, aberastu egiten dute. Maileguak egokiro hartzea hizkuntzaren hutsuneak betetzea da.

Comments

Natxo Velez Gordobil eta Asier Larrinaga Larrazabal

Euskararen Nazioarteko Egunean eitb.com webguneak Euskaraz ataria jarri du abian, euskararekin lotutako eduki interesgarriekin. Atari berriaren barruan, besteak beste, HIKEA aplikazioa kokatu da. HIKEA, EITB Taldearen hizkuntza-ezagutza kudeatzeko aplikazioa da, eta hemendik aurrera edonork kontsulta dezake eitb.com-i esker. Hilabetez probak egiten jardun ondoren, Euskaraz ataria guztiz erabilgarri dago. Orain arte, atariaren sei ataletatik Euskara ikasi -Internet bidezko euskara ikastaro bat eskaintzen duena- izan da bisitatuena, baina euskaldunentzat askoz interesgarriago dira besteak. Albisteak atalean, esate baterako, bilduma gisa eskura daitezke eitb.com webguneko beste atarietan euskarari buruz argitaratzen diren albiste guztiak. Gehiago atalean pastoralen gunea kokatu da, ETBk 2001etik hona emititu dituen pastoral guztien testuekin. Testuak bertsio bikoitzean datoz, zubereraz eta batuaz, eta pastoral bakoitza aurkezpen labur batekin hornitu da. Horrez gainera, eranskin jakingarri bi jarri dira gunearen eskuinaldean. Lehena txosten bat da, Pastorala egungo ikus-entzunezkoetan, pastoralak zer diren, historian zer eboluzio izan duten, eta egun Euskal Telebistan eta eitb.com webgunean zer leku egin zaien kontatuaz. Bigarrena, Zubereraren ezaugarriak, eskuliburu labur-labur bat da, pastoralen testuak hobeto ulertu nahi dituztenei laguntzeko. HIKEA aplikazioa Kontsultak atalean dago. HIKEA erabiltzeko argibideak eta aplikazioaren aurkezpena gune horren eskuinaldean jarri dira. HIKEA (Hizkuntza Kontsultak Egiteko Aplikazioa), esan bezala, EiTBren hizkuntza-ezagutza kudeatzeko aplikazioa da. Lau atal ditu. Hiztegi bilaketa: hiztegi orokorra, hedabideetan ageri eta erabiltzen diren hitzak, terminologia Argibideen bilaketa: hedabideetako hizkeraren gramatika, eskuliburu gisa aurkeztuta Esapideen hiztegia: esaerak, esaldi eginak, lokuzioak Pastoralen hiztegia: pastoraletan ageri diren hitzak Era honetako baliabideetara ohituta dauden erabiltzaileek ez dute inolako arazorik izango HIKEAn kontsultak egiteko. Horregatik, interesgarriago deritzogu edukiaren gaineko azalpen labur batzuk emateari. Hiztegi-bilaketako datu-basean 25.000 fitxatik gora daude, hogei gaitan banatuta. Filmen, musika-piezen, margolanen eta abarren izenak Artelanak gaian kontsulta daitezke. Hor aurki daitezke ETBk eta beste batzuek bikoiztu dituzten filmen euskarazko izenburuak. Lagunarteko hitz eta esamoldeak kontsultatu nahi izanez gero, Hizkera kolokiala gaia badago, 1.200 fitxarekin baino gehiagorekin. Euskal Herriko eta mundu osoko hiri, mendi, ibai eta beste leku-izen asko eta asko Geografia gaian daude. Argibideen bilaketan EITBk 2007an argitaratu zuen Euskarazko albistegietarako esku-liburua kontsulta daiteke oso-osorik. Hiru bide daude horretarako: bilaketa-laukian kontsultatu nahi den hitza jartzea, aurkibide kontzeptualaz baliatzea, edo aurkibide gramatikalera jotzea. (NATXO VELEZ GORDOBIL, Eitb.com-eko Kanal Tematikoen lan-taldeko kidea; eta ASIER LARRINAGA LARRAZABAL, EITBko Euskara Zerbitzuko burua)

Comments

1.- Siglak edo ikurrak osatzen dituzten izen arruntak
 

balio erantsiaren gaineko zerga (BEZ)

barne-produktu gordina (BGP)

kontsumoko prezioen indizea (KPI)

 2.- Lanbideak, arteak eta zientziak

arotzeria,musika, traumatologia

 3.- Jentilizioak eta pertsona-izenetatik eratorritakoak

italiarra, darwinismoa, kalbinista

 4.- Jaiak

sanferminak, porrontxoak, kofraixak

 5.- Farmako generikoak

Izen generikoak xehez idazten dira. Komertzialak,berriz, larriz.

Hemen betaxolola erabiltzen dugu hipertentsioaren aurka, eta Oxodal izenarekin saltzen da.

 6.- Hilak, urtaroak eta asteko egunak

urtarrila, ramadana, brumarioa,negua, igandea

 7.- Monetak

Estatu Batuetako dolarra eta Erresuma Batuko libera esterlina behera doaz.

 8.- Herriak, etniak, hizkuntzak

hunoak, aztekak,apatxeak, uigurrak, turkoak

aimara, afrikaansa, etruskoa, gaelikoa, punjabera

 9.- Konposatu kimikoak, aleazioak, mineralak

karbono dioxidoa, hidrokarburo aromatiko poliziklikoa, polibinil kloruroa, brontzea 

10.- Lurreko eta atmosferako geruzak

ozonosfera, litosfera, ionosfera, exosfera

 11.- Haizeak

mendebala, ipar-haizea, sirokoa, alisioak, garizuma-haizea

 12.- Arte, filosofia eta lietarutako genero, estilo, joera eta konposizio motak

kopla, bertsoa, zortzikoa, fandangoa, rock-and-rolla, jazza, bluesa, rapa, kantata, oratotioa, mazurka, westerna, eleberri historikoa, erromantizismoa, gotikoa, inpresionismoa, postmodernitatea, barrokoa

Baina estiloak aldi historiko bati izena ematen dionean, larriz idazten da aldi historikoa (2.2.4.5), baina ez estiloa.

13.- Musika-notak

fa maiorrean, la bemolean, sol minorrean, la nagusian, sol txikian

 14.- Leku- edo pertsona-izenen ondoan, atributu gisa, edo haien ordez erabiltzen diren ezizenak

Europa, kontinente zaharra

Afrika, kontinente beltza

Marte, planeta gorria

Xalbador, Urepeleko artzaina

Kaxiano, Lizartzeko itsua

 15.- Ideologia, etika edo erlijioaren ikuspuntutik goresgarritzat hartzen diren ideia eta terminoak edo idazlearen ikuspegitik itzal edo garrantzi handikoak direnak

aberria, nazioa, herria,iraultza,euskara, natura, gizadia, zibilizazioa, familia, bakea, zoriona

 16.- Ekonomia eta politikako sektoreak eta klaseak

lehen sektorea, zerbitzuen sektorea, sektore pribatua, burgesia,langileria

 17.- Erlijioak eta jarraitzaileak

kristautasuna, budismoa, islamismoa, katolizismoa, xamanismoa

katolikoa,protestantea, adbentista

 18.- Kargu ofizial eta akademikoak eta tituluak

ministroa, zuzendaria, kontseilaria, alkatea, presidentea, euskaltzaina, errektorea, katedraduna, doktorea, bizkondesa, kondea, markesa, printzea, erregina

 19.- Letra larriz idazten diren hitzetatik eratorritako hitzak

JEL: jeltzale, jelkide, jeltzaletasun, jelkidetasun,jeltzaletu

Elhuyar: elhuyarkidea

Real Sociedad: realzaleak

Athletic, athleticzaleak

Leku-izenekin erabiltzen denean, beriz idaztea proposatzen da:

Gure lagunak oso Getaria zaleak dira.

Gaztetan Lekeitio zalea izan zen.

Comments

Planeta, satelite, izar, konstelazio, galaxia eta astro guztien izenak larriz. “Eguzkia”, “Lurra” eta “Ilargia” larriz idatzi behar dira astronomia eta astrofisikako testuetan. Horietatik kanpo eta astroaren adiera hertsitik kanpo, xehez:

Ez zaitez jarri eguzkitan, erre egingo zara eta!

Laino itxia dago: ilargia ezin ikusi.

 2.2.5.3.- Zodiakoa

Zodiakoko zeinuen izenak larriz idazten dira:

Egia da, Taurus zeinukoa da Joxe.

 “Zodiako” hitza larriz idazten da hamabi konstelazioak diruen zeruko eremua izendatzeko. Aldiz, xedez idazten da adierazten duenean zeruko eremu hura irudikatzen duen zirkulu sektoretan zatitua.

Zein dira Zodiakoko konstelazioak?

Indiako astrologoen zodiakoa eta Txinakoena ez dira berdinak.

 2.2.5.4.- Puntu kardinalak

Xehez idazten dira puntu kardinalak eta interkardinalak (elkarketak) ere bai:

Iparrorratzak ipar magnetikoa adierazten du.

Bardea Nafarroako hegoaldean dago.

Gaur hego-haizea dabil.

Zarauzko hego-ekialdea etxez beterik dago.

Puntu kardinala leku-izen baten parte denean, larriz idazten da:

Ipar Irlanda, Hego Euskal Herria, Ekialde Hurbila, Ekialde Urruna

Nazioarteko ikurrak ere beti larriz:

NW (ipar-mendebaldea), SSE (hego hego-ekialdea) W (mendebaldea)

Euskal izenetatik ateratako ikurrak ere larriz:

I (iparra), H (hegoa), E (ekialdea), M (mendebaldea)

 2.2.5.5.- Zeru-lurretako irudizko lerroak eta poloak

Tropikoen izenen osagai espezifikoa larriz hasita idazten da; “tropiko” berba, berriz, xehez, eta gainotzeko lerroen izenak (“paralelo”, “meridiano”) ere bai:

Greenwich-eko meridianoa, Kaprikornio tropikoa, zeru-ekuatorea, ekinozioen lerroak; zirkulu polar artikoa eta antartikoa

Toponimoaren parte denean, larriz:

Ekuatore Ginea

Poloen izenen osagai espezifikoa ere larriz:

Uemura japoniarra da Iparburura / Ipar polora bakarrik iritsi den lehen pertsona.

Admundsen Hegoburura / Hego polora iritsi zen 1911n.

 2.2.5.6.- Odonimoak: kale, plaza, pasealeku, errepide...

Osagai generikoa xehez idazten da eta espezifikoa larriz. Zenbaitetan, berriz, izen espezifikoa konplexua da. Adibidez, “Deba ibaia” toponimoa kale baten izena bada, “Deba Ibaia kalea” behar du. Beste hainbeste gertatzen da kalearen izena pertsona baten izenak eta karguak osatzen dutenean:

Agirre Lehendakariaren etorbidea, Zumalakarregi Jeneralaren plaza

Osagai generikoa eta espezifikoa elkarrekin bat eginik daudenean, biak larriz:

Kale Nagusia, Plaza Barria, Galtzada Zaharra

Hainbatetan osagai generikoa fosilizatu egin da:

Goenkale, Artekale, Barrenkale, Kaletxiki, Kalezar

Atzerriko kaleak aipatzean, osagai generikoa ere larriz uzten da:

Downing Street, Via Veneto, Puerta del Sol, Trafalgar Square, Hyde Park

 2.2.5.7.- Etxeak eta eraikinak

Espezifikoa larriz eta generikoa xehez:

Loiolako santutegia, Karlos V.aren gaztelua, Andre Mariaren baseliza

Atzerrikoak itzuli gabe aipatzen direnean, generikoa ere larriz:

Buckingham Palace, Fontana di Trevi, Villa Farnesina

Baina itzuli ere egin daitezke eta orduan:

Buckingham jauregia, Etxe Zuria, Pentagonoa, Kapera Sixtinoa

 2.2.5.8.- Leku-izenetatik eratorritako aditzak

Larriz idazten dira –ratu atzizkidun aditzak.

Comments