Erakunde publiko nahiz pribatu, instituzio, enpresa, sozietate, elkarg, alderdi politiko, sindikatu, elkarte eta antzeko taldeen izena osatzen duten hitz nagusiak, eta barnean ohi daramaten izen generikoa ere bai, larriz hasita idazten dira:

Elgoibarko Institutua; Euskal Autonomia Erkidegoko Izatezko Bikoteen Erregistroa; Ekialdeko Indietako Konpainia Ingelesa; Filologia, Geografia eta Historia Fakultatea; Alkorta Anaiak SA; Miren Arrandegia SM.

Ez dira nahasi behar enpresaren izen ofiziala eta izendapen arrunta. Beraz, enpresaren izena ososrik jartzen ez bada, Miren arrandegia idazkera dagokio.  

Erakundeen izendapen ofizialaz gain, badira beste bi aipamolde: (A) erakundearen izendapenaren parte bat bakarrik erabiltzea, eta (B) erakundearen izendapenaren ordezko beste izen bat erabiltzea.

A.     Erakundearen izendapenaren parte bat bakarrik erabiltzea

Askotan, erakundearen izen osoa barik, zati bat baino ez da erabiltzen (Udala, Aldundia, Fundazioa...). Halakoetan larriz edo xehez hasita idatz daiteke. “Jaurlaritza”ren kasuan, beriz, aukera bakarra dago, izen berezia delako, Jaurlaritza bat eta bakarra delako. Pluralean erabiltzen direnean edo esanahi generikoa dutenean, berriz, letra xehez idazten dira:

Euskal Autonomia Erkidegoko diputazioak batera aritu dira.

Probintzia bakoitzak bere diputazioa du.

 B.     Erakundearen izendapenaren ordezko beste izen bat erabiltzea

Izen ofiziala barik, beste izendapen sinonimoren bat, erreferentziakidea, erabiltzen bada (askotan izena + erakuslea egiturakoa), letra xehea erabili ohi da:

Garbi dago erakunde horretan aldaketa sakonak egin behar direla.

Zer moduz dabil talde txuri-urdina?

 2.2.3.7.1.- EstatuaHona hemen “estatu” hitzaren adierak:

-         Lurraldea. Adiera geografiko hutsa denean, letra xehez, “probintzia” edo “kontinentea” bezala:

Mitinak ematen ibili zen estatuaren batzer batetik bestera.

Surinamgo estatuaren hegoaldean oihan tropikala da nagusi.

Estatuko hiri garrantzitsuena Bartzelona omen da, eta ez Madril.

-         Antolamendu politikoa. Herrialde baten gobernu organoak edo herrialde hori osatzen duen batasun politikoa adierazten dituenean, bi erabilera bereizi behar dira:

o       Generikoa, estatuaren izen bereziarekin batera erabiltzen denean:

Euskal lurraldearen eta Espainiako estatuaren arteko elkarbizitza politikoa.

o       Izendapena, izen berezirik gabe. Letra larriz idatzita idatz daiteke baina ez da nahitaezkoa, erreferentziakidetzat har daiteke-eta. Letra larriz idazten bada, ulertu ehar da erreferentea antolamendu politikoa dela, eta ez lurraldea:

Juan Karlos erregea da Estatuaren / estatuaren burua.

 Oharrak:

q       Estatuek bina izen izan ohi dituzte: bata ofiziala

Frantziako Errepublika, Espainiako Erresuma

eta bestea laburtua:

Frantzia, Espainia

q       Ordezko izendapenak erabiltzekotan, hobe honela:

Frantziako estatua, Espainiako estatua, estatua, Estatua

q       “Estatu” hitzak erakundea adierazten duenean, larriz beti, kargu baten izenean ez badago behintzat:

Condoleezza Rice Ameriketako Estatu Batuetako estatu-idazkaria zen.

Ekialde Hurbilean izan berri da AEBko Estatuko idazkaria.

Vatikanoko Estatuko Idazkaritzan lan egin zuen.

q       Erreferente jakinik ez eta esanahi generikoa duenean, xehez idazten da:

Pasaportea behar da estatu batzuetan sartzeko.

q       Errerente bat baino gehiago duenean ere xehez:

Espainiako eta Frantziako estatuak.

q       Estatu baten barneko banaketa administratiboaren barneko lurrade-entitatea adierazten duenean ere xehez: Chiapasko estatua, Texasko estatua

Comments

Izen bereziak, larriz:Pintto txakurra, Rocinante zaldia, Dolly ardia, Txita txinpantzea, Flipper izurdea, Islero zezena, Moby Dick balea...

Arrazak eta aldaerak, xehez:dobermana, pertxeroia...

2.2.3.- Gauzakien izen bereziak eta abstrakzioak

2.2.3.1.- Abstrakzioak eta pertsonifikazioak

Letra larriz hasita idazten dira izaki bizidun gisara aurkezten diren izen arruntak: Gure artean Bakea betiko bizi izango da. Gauaren erdian etorri zen Herio. Orduan Justizia agertu zitzaidan, eskuan balantza zuela. Agur eta ohore, andre Askatasuna!
Ikurritz, goiburu eta leloetan ageri diren hitz nagusiak ere letra larriz hasita idatz daitezke:

“Ekin eta Jarrai” da Euskaltzaindaren ikurritza. “Asmoz eta Jakitez” Eusko Ikaskuntzarena. Hona hemen Frantziako Errepublikaren ikurritza: “Askatasuna, Berdintasuna, Elkartasuna”.

Luzeagoak edo esaldi osoak direnean, berriz, letra xehez:

Muxika arerioagaz haginka (muxikatarren leinuaren goiburua).

Fidelissima Vardulia nunquam superata (Gipuzkoaren armarriko goiburua).

2.2.3.2.- Gauzakiak

Izen berezia dutenean, letra larriz hasita: Excalibur (ezpata), Tizona (ezpata), Max Luzea (kanoia)... 

2.2.3.3.- Ibilgailuak

Berdin: Enola Gay (hegazkina), Apollo 11 (espazio-ontzia), Prestige (itsasontzia), Ama Guadalupekoa (trainerua)

 2.2.3.4.- Produktuak

Sor-marka ofizialen hitz guztiak letra larriz hasita idazten dira: Getariako Txakolina, Errioxako Ardoa, Idiazabalgo Gazta...

Horietaz aparte, generikoak, xehez:

Zer nai duzu: Bakiko txakolina ala Getarakoa?

Errioxako ardoa gero eta garestiagoa da.

Erabilera metonimikoetan (lekua produktuaren ordez), letra xehea:

Atera bi erroixa eta rueda bat.

Enpresen produktu eta zerbitzuen izenak, larriz:

Euskaltel Leihoa zerbitzua, Kredikutxa Pertsonala kreditua, Visa Classic txartela...

 2.2.3.5.- Markak eta modeloak

Letra larriz hasita idazten dira: Bi Kas, Cinzano bat eta hiru Campari. Minak dago eta Nolotil bat hartzeko esan diot. Microsoften Word, Excel eta Powerpoint dira erabilienak.

Hala ere, batzuetan izen arrunt bilakatu dira eta horrelaxe agertzen dira hiztegietan. Orduan, letra xehez: aspirina, zelofana, uralita...

Teknologia eta aplikazio informatiko izenekin bi erreferente aipa daitezke: bata, aplikazioa bera (Powerpoint aplikazioa, adibidez), eta bestea, horren emaitza (“powerpoint bat bidaliko dizut posta elektronikoaz”). Oso formalak ez diren idazkeretan xehez idatz daitezke, beraz. 

2.2.3.6.- Internet
Hizkuntza guztietan bezala, letra larriz idazten da eta izen berezi gisa deklinatu. Letra xehez idatzi behar dira, berriz, Internet ez diren gainontzekoak: intraneta, estraneta...

Comments

Izendapenetan zalantza nagusi bat izaten da: ea larriz lehen hitzaren lehen letra bakarrik ala hitz guztien lehen letra idatzi behar den. Inguruko hizkuntzatan ere irizpideak ez datoz bat batean eta bestean.

 2.2.1.- Pertsona eta jainko izen bereziak 

2.2.1.1.- Pertsonen izen-deiturak

Charles de Gaulle, Vincent van Gogh

De Gaulle, Van Gogh

Museoan 10 Txillida, 6 Picasso eta Monet guztiak lapurtu dituzte.

Aitona alzheimerrak jota dago.

.2.1.2.- Izengoiti eta ezizenak

Antso Azkarra, Joana Eroa, Orléanseko Dontzella

2.2.1.3.- Jainkoak eta pertsonaia mitologikoak

Erlijio monoteistetan jainko hitza eta bestelako izen eta izenlagunak larriz idatzi ohi dira.

Zeu zara Ahalguztiduna, Kreatzaile goikoa, Mesias egiazkoa.

Izaki mitologikoen kopuru mugatua ordezkatzen duten izenak letra larriz hasita idatzi behar dira: Graziak, Musak, Nereidak...

Izaki mitologikoen kopurua mugagabea denean, berriz, xehez idaztekoak dira: itsaslaminak, amazonak, ziklopeak, aingeruak, serafinak, sirenak, zentauroak…

2.2.1.4.- Fikzio-pertsonaiak eta animalia antropomorfoak: Donald ahatea

2.2.1.5.- Dinastiak, leinuak eta familiak: oñaztarrak, ganboarrak, retegitarrak

2.2.1.6.- Izen bereziekin batera erabiltzen diren izendapen generikoak: Trajano enperadorea, Zenarruzabeitia andrea, Bush lehendakaria, Margarita erregina, Aita Donostia, Ama Teresa Calcuttakoa, Anaia Garate

2.2.1.7.- Izen berezirik gabe erabiltzen diren izendapen generikoak: Gaur goizean Kulturako sailburuak esan du ...Hurrengo lehendakaria emakumezkoa izango da. Gaur Benedikto XVI.a aita santuak esan du ... Atzo aita santuak / Aita Santuak bidaia luzea egin zuen. Zein aita santu edukiko dugu 2050. urtean? Aspalditik bizi da erregina / Erregina / Ingalaterrako erregina / Elisabet II.a erregina Buckingham jauregian. Ingalaterran ez da erreginarik izango XXII. mendean. Potalan dago dalai lamaren / Dalai Lamaren jauregia. Foru Aldundiak eta Arartekoak hitzarmena sinatu dute. Iñigo Lamarka EAEko arartekoak prentsaurrekoa eman du.[Eskutitzen goiburuetan] Mercedes Guerrero Lehendakari Andre Txit Argia / lehendakari andre txit argia

2.2.1.8.- Hagionimoak: santu-santak eta Ama Birjina: Done Petri, Santa Barbara, Done Salbatore, San Agustin, San Tomas, Dona Julia, Andra Maria, Jondoni Paulo... Zeruan diren santu eta santa guztiak... Frantzisko Xabierkoa santu handia izan zen.

Comments

2.1.- Kokatze-funtzioa

2.1.1.- Testuaren hasieran
Letra larriz hasita idazten da beti edozein idazkiren lehen hitza.

 2.1.2.- Puntuaren ondoren

Puntuak esaldiaren amaiera adierazten du eta hurrengo esaldiaren lehen hitza letra larriz hasita idatzi behar da beti. Baina laburduren eta ordinalen puntuen ondoan ez da letra larririk idatzi behar:Argazkiak, infogramak etab. erabiltzen dira aldizkarietan.

Liburuko XIV. kapituluan dago pasarte hori.

2.1.3.- Galdera- edo harridura-markaren ondoren

Marka horien ondorengo hitza letra larriz hasita idatzi behar da, baina haldera edo harridura perpaus laburren sorta batean galderak edo harridura perpausak komaz edo puntu eta komaz bereiztuz gero, lehenengo letra baino ez da larriz idatzi behar:

Non bizi da?; zarauztarra al da ?; noiz hasi da lanean?, zergatik?

 2.1.4.- Eten-puntuen ondoren

Eten-puntuek esaldiaren amaiera adierazten dutenean, hurrengo letra larriz idatzi behar da. Baina esaldia une batez bakarrik eten eta berriro hartzen bada, ez da letra larririk idatzi behar.

2.1.5.- Parentesi artean
Parentesi arteko testua bi kasu hauetan bakarrik hasten da letra larriz:

a)      Parentesia puntu baten ostekoa denean:

Arin-arinka gauzen gainetik pasatzeagatik, arazoen astuna astunagotzen dute. (Honaino sermoia).

b)      Parentesi barneko esaldia komatxo artean dagoenean, norbaitek esana edo idatzia hitzez hitz jasotzeko:

Eritasunak adoregabe utzi zuen (“Ez naiz ezertarako gauza”) eta hitz egiteko gogorik ere ez zuen.

2.1.6. Komatxo arteko aipuak

Horrelako aipuen lehen hitza larriz idatzi behar da. Hala ere, aipua eteten bada, jarraipenean ez da letra larririk idazten:

Lehendakariak esan zuen: “Ezin dugu horrelakorik onartu”.

“Ezin dugu horrelakorik onartu” –esan zuen lehendakariak– “baina prest gaude eztabaidatzeko”.

Komatxo arteko aipua edo adierazpena esaldi handiago baten barnean gertatzen bada eta komatxo arteko zatia sintaktikoki beregaina ez bada, komatxo arteko zatiaren hasieran ez da letra larririk idazten:

Alde horretatik, negoziazioetan “arazo nagusia konpontzeko itxaropena” agertu dute.

2.1.7.- Bi puntuen ondoren

Esaldi osoko aipamenetan, letra larriz idazten da lehen letra:

Gogoratu haren hitzak: “Horrek baditu bere arriskuak”.

Esaldi oso baten zatia besterik ez diren aipamenak, letra xehez:

Gogoratu zer esan zigun: “bildu eta hitz egitea” dela premiazkoena.

Aurreko zatiaren osagarriak, letra xehez:

Hizkuntza hori ez da beren buruaren jabe: besteren legeak dauzka gogoan.

Bi puntuen ondoren paragrafo berria hasten denean, honako irizpide hauen arabera ebazten da letra xehez ala larriz idatzi behar den:

Ø      Gutun hasierako diosal eta deikien ondoren, larriz:Agur, irakurle maitea:Zuri eskerrak eman beharrean gara …

Ø      Zerrendetan, lehen hitzeko lehen letra larriz idatzi behar da esaldi osoak dituztenean:

Astearteko bileran egitekoak :

§       Aurreko bileraren agiria onartzea.

§       Hurrengo jardunaldiko programa aztertzea.

§       Norberak dakartzan proposamenak aurkeztea.

Ø      Zerrendak letra xehez hasi behar dira esaldi osokoak ez direnean:Hauexek dira euskalgintzako profesionalak:

§        irakasleak,

§        kazetariak,

§        itzultzaileak eta idazleak.

 2.1.8.- Zerrendak
Zerrendetan eraguztietako irizpideak erabiltzen dira, baina idazki beran edo idazki sail batean irizpide bakarra erabili behar da beti.

Comments

Ohar nagusia

Behar denean soilik erabili behar da letra larria. Zalantzaren aurrean, xehea erabili. 

1.- Letra larriei buruzko ohar orokorrak

1.1.- Letra larri handiak eta txikiak
Bi letra larri mota daude: handiak eta txikiak. Letra larri txikaik, formaz, letra larriak dira; tamainaz, berrizm beren inguruko letra xeheak bezalakoak dira.

1.2.- Digramak

Digramaren lehen letra bakarrik da larriz idaztekoa. Adibideak: 

Lleida, Txillida, Ttipia, Chihuahua, Khartum...

1.3.- i  eta  j
Maiuskulaz idazten direnean, gaineko puntua ez da idatzi behar:

indiar, India, japoniar, Japonia

1.4.- Diakritikoak

Letra larrietan eutsi egin behar zaio zeinu diakritikoari:

MARTÍNEZ, NÎMES

1.5.- Letra guztiak larriz
Zenbaitetan, testu baten hitz bat edo zati bat nabarmentzeko, delako hitza edo esaldi oso-osorik letra larriz idatzi ohi da. Erabilera hori, gehienetan, ez dagokio ortografiari, testuen diseinuaren edo maketaren aukera estilistikoa baita, eta hortaz ez dago arautzerik. Adibidez, inprimatutako liburu eta aldizkarien azaletan, edo haien barneko atalen izenburuetan, edo egunkari eta aldizkarien goiburuetan, letra guztiak larriz idazten dira askotan; eta zerbait iragartzeko karteletan eta oroitarrietan ere bai. Adibideak:

DICCIONARIO GENERAL VASCO – OROTARIKO EUSKAL HIZTEGIAARGIA; FONTES LINGUAE VASCONUM; SENEZMESEDEZ, EZ ERRE 

Erabilera horiek guztiak lan honen esparrituk kanpo daude, lan hau testu arruntari baitagokio eta ez maketari.

Aurrekoez gainera, honako hauetan ere idatzi ohi dira letra guztiak larriz:

1.5.1.- Zenbaki erromatarrak 

Luis XIV.a, Euskaltzaindiaren XIII. Biltzarra

1.5.2.- Siglak eta akronimoak
Siglak letra larriz idazten dira beti. Sei letra baino gehiagoko badira, hala ere, lehen letra bakarrik idatzi ohi da larriz:

Unesco, Cenelec...
 

Akronimoetan hasierako letra baino ez da larriz idazten:

Euskotren (eta ez *EuskoTren)

Comments

Letra larriak idazteko irizpideakEIMA programaIkasmaterialen Aholku BatzordeaHezkuntza, Unibertsitate eta Ikekerta SailaEusko Jaurlaritza

Lehenengo eta behin, liburuaren eskema: 

LETRA LARRIAK IDAZTEKO IRIZPIDEAK

Ohar nagusia

 1.- Letra larriei buruzko ohar orokorrak: 1.1.- Letra larri handiak eta txikiak 1.2.- Digramak 1.3.- i  eta  j 1.4.- Diakritikoak 1.5.- Letra guztiak larriz: 1.5.1.- Zenbaki erromatarrak 1.5.2.- Siglak eta akronimoak

2.- Letra larriaren eginkizunak edo funtzioak:

2.1.- Kokatze-funtzioa: 2.1.1.- Testuaren hasieran 2.1.2.- Puntuaren ondoran 2.1.3.- Galdera- edo harridura-markaren ondoren 2.1.4.- Eten-puntuen ondoren 2.1.5.- Parentesi artean 2.1.6.- Komatxo arteko aipuak 2.1.7.- Bi puntuen ondoren 2.1.8.- Zerrendak

2.2.- Nabarmentze-funtzioa:

2.2.1.- Pertsona eta jainko izen bereziak 2.2.1.1.- Pertsonen izen-deiturak 2.2.1.2.- Izengoiti eta ezizenak 2.2.1.3.- Jainkoak eta pertsonaia mitologikoak 2.2.1.4.- Fikzio-pertsonaiak eta animalia antropomorfoak 2.2.1.5.- Dinastiak, leinuak eta familiak 2.2.1.6.- Izen bereziekin batera erabiltzen diren izendapen generikoak 2.2.1.7.- Izen berezirik gabe erabiltzen diren izendapen generikoak 2.2.1.8.- Hagionimoa: santu-santak eta Ama Birjina

2.2.2.- Animalia-izen bereziak

2.2.3.- Gauzakien izen bereziak eta abstrakzioak: 2.2.3.1.- Abstrakzioak eta pertsonifikazioak 2.2.3.2.- Gauzakiak 2.2.3.3.- Ibilgailuak 2.2.3.4.- Produktuak 2.2.3.5.- Markak eta modeloak 2.2.3.6.- Internet 2.2.3.7.- Erakunde, instituzio, enpresa eta orotariko taldeak 2.2.3.7.1.- Estatua:-        Lurraldea-        Antolamendu politikoa-        Izendapena, izen berezirik gabe 2.2.3.7.2.- Administrazioa 2.2.3.8.- Organo, sail, talde eta batzordeak

2.2.4.- Entitate abstraktuak: 2.2.4.1.- Zentzia eta teknologia 2.2.4.2.- Biologia: bizidunen sailkapena 2.2.4.3.- Ospakizun erlijioso, zibil, politiko eta bestelakoak 2.2.4.4.- Historiako gertakariak 2.2.4.5.- Aldi geologikoak, historiaurrekoak eta historikoak 2.2.4.6.- Ikasketak 2.2.4.7.- Jarduerak, ekimenak, ekitaldiak, ospakizunak 2.2.4.8.- Sariak 2.2.4.9.- Hitzaldiak, txostenak, komunikazioak, artikuluak 2.2.4.10.- Liburak eta bestelako argitalpenak 2.2.4.11.- Aldizkariak 2.2.4.12.- Ikus-entzunezko saioak 2.2.4.13.- Antzezlanak, filmak, musika- eta plastika-obrak 2.2.4.14.- Arau eta agiri ofizialak

2.2.5.- Leku-izenak: 2.2.5.1.- Leku-izenak 2.2.5.2.- Astronimia 2.2.5.3.- Zodiakoa 2.2.5.4.- Puntu kardinalak 2.2.5.5.- Zeru-lurretako irudizko lerroak eta poloak 2.2.5.6.- Odonimoak: kale, plaza, pasealeku, errepide... 2.2.5.7.- Etxeak eta eraikinak 2.2.5.8.- Leku-izenetatik eratorritako aditzak

3.- Letra larriak noiz ez diren erabili behar: 1.- Siglak edo ikurrak osatzen dituzten izen arruntak 2.- Arteak eta zientziak 3.- Jentilizioak eta pertsona-izenetatik eratorritakoak 4.- Jaiak 5.- Farmako generikoak 6.- Hilak, urtaroak eta asteko egunak 7.- Monetak 8.- Herriak, etniak, hizkuntzak 9.- Konposatu kimikoak, aleazioak, mineralak 10.- Lurreko eta atmosferako geruzak 11.- Haizeak 12.- Arte, filosofia eta lietarutako genero, estilo, joera eta konposizio motak 13.- Musika-notak 14.- Leku- edo pertsona-izenen ondoan, atributu gisa, edo haien ordez erabiltzen diren ezizenak 15.- Ideologia, etika edo erlijioaren ikuspuntutik goresgarritzat hartzen diren ideia eta terminoak edo idazlearen ikuspegitik itzal edo garrantzi handikoak direnak 16.- Ekonomia eta politikako sektoreak eta klaseak 17.- Erlijioak eta jarraitzaileak 18.- Kargu ofizial eta akademikoak eta tituluak 19.- Letra larriz idazten diren hitzetatik eratorritako hitzak

Comments

envejecido. zahargina (<-> gaztegina) : Zahargina topetan zaitut. Aguretuta zegoen.

esfuerzo. hacer grandes e.: leherrenak (eta senperrenak) egin. Hacer todos los e. posibles: eginahalako eginahalak egin. Sin gran e.: neke handi barik. Ley del mínimo e.: nekerik txikienaren legea. E. suplementario, sobreesfuerzo: gain-ahalegin.

miedo. tener m. de: norekin beldurtu, -ren beldur izan, barruan beldur-zomorro galanta eduki. Beldur-ikara, beldur-laborri, izu-laborri, zukurutz, (B) lau-ikara. Tener mucho m.: laztu, latz naiz. Beldur naiz ez ote duen astakeriaren bat egingo / astakeriaren bat egingo duela [ez egitea nahi dut] / beldur naiz ez dela etorriko [etortzea nahi dut]. Me cago de m.: kaka eginda nago.

Comments

empeorar. okerrera egin, zakarrera egin, beherago egin. Egoera geroz larritzenago zihoan. Eguraldia belztu eta gaiztu zen. Con el tiempo se agravó / empeoró el problema: Denbora aurrera, gaiztotu egin zen arazoa.

enfadarse. e. con: nor nori gaitzitu. Se va a e. (IRON.): Goxoa jarriko da! Enfadado, enfurruñado: muturra okertuta.

Comments

Eta estatistika ikerkuntzatik ere bai, sailburuorde jauna? Eta soziolinguistikatik ere bai? Jakina. Estatistikatik eta soziolinguistikatik kendu beharko genituzke bai berba bai kontzeptua. Eta, are inportanteago, euskaldunberritzat jotako guztien burutik, bihotzetik, barnetik eta gogotik. Zergatik? Oso ondorio latzak ekarri dizkiolako euskarari.

Euskaldunberri ia guztiengan sumatu dut gutxiago izateko, gutxiago balio izateko konplejua; euskaldunzaharren aldera, noski. Zer pentsa, bestela, bigarren mailako sailkapen-laukitxo batean sartuta?

Gutxiago izateko uste horrek segurtasun eza ekarri du. Segurtasun ezak areagotu egin du gutxiago izateko ustea eta horrek ezinbestez dakar berez gauzak gaizki, oker eta gogo barik egitea.

Ezagutzen dudan euskaldunberri bat hizlari bikaina da. Euskaldunzahar askok uste dute euskaldunzaharra dela, euskaraz primeran hitz egiten duelako eta sekula ez duelako aitortzen euskaldunberri izate hori. Zuzen-zuzen galdetuz gero, erantzun ohi du "kaleko euskara" ikasi duela, non eta andaluziarrez jositako Bilboko auzune batean! Delirantea benetan.

Beste euskaldunberri bati entzun diot unibertsitateko irakasle batekin hitz egin zuen aurreneko aldiz, irakasleak hauxe galdetu ziola: "Zu euskaldunberria zara, ez da?". Ez zen batere hasikera ona. Ikasleak berehala jakin zuen irakasleak ez zuela berarengandik gauza handiegirik espero eta uste on ez horrek bere isla izan zuen kalifikazioetan.

Horren guztiaren ondorioz, euskaldunberri bat baino gehiago ikusi ditut gogogabeturik euskaratik aldentzen, urruntzen, nazkatzen: "Bigarren mailako hiztuna naiz? Ez naiz fidatzekoa, kalte edo egingo diodalakoan euskarari? Gorde ezazue, bada, zeuen hizkuntza zeuentzat y dejadme en paz."

Comments

Kale izendegiak: izenak hautatzeko irizpideak eta erabiltzeko arauak

Iturria: www.erabili.com

Nik laburtuta.

Euskaltzaindiaren Onomastika batzordeak antolatuta, "Toponimia gizarteratzea: aukerak eta egindako lana" izeneko ikastaroan (Durango, 2009-6-4) Mikel Gorrotxategik emandako hitzaldia irakur dezakezue jarraian.

Atarikoak

a) Izenen aukeraketa. Toponimoak pertsona izenak?

Izendegi bat osatzean lehenengo puntua izenen aukeraketa da. Euskal Herrian ez dago hori arautzen duen legerik, baina nazioartean badira lege batzuk nola edo hala alde hau ukitzen dutenak.

• Gomendio nagusia tokian tokiko izenak (toponimoak) erabiltzea da. 2007an Izen Geografikoen Normalizazioari buruzko Nazio Batuen 9. Konferentziak ebazpenean toponimoak kultura-ondare ukiezinaren parte direla zehazten du.
• Ondorioz pertsona izenen erabilera murriztu beharko litzateke, Nazio Batuen aholkua jarraiki. Aipatutako erakundeak bi proposamen ditu, bizi direnen izenak ez erabiltzea eta heriotzatik erabili arte epe bat jartzea.

Bigarren arau hori leku askotan dago indarrean. EE.BB-etan eta Kanadan, besteak beste, debekatuta dago legez bizirik dagoen inoren izena erabiltzea. Lehenengo kasuan hamar urte eman behar dira hiltzen denetik izena erabili arte, Kanadan berriz urte osoa nahikoa da espedienteari ekiteko. Suitzan eta Nicaraguan ere antzeko legediak daude. Lege hauen helburua jende ezagunaren, kirolarien, kantarien eta abarren heriotzak dakarren beroaldia baretzea da.

b) Estandarizazioa zertarako?

Nazio Batuek azpimarratu dute estandarizazioaren beharra, besteak beste, arrazoi praktikoengatik. Baina ez da bakarrik, eta hemen aipatutako gomendio horiek labur gelditzen dira, arautu behar, normalizatu ere egin behar da.

Kontzeptu bi horiek argi eduki behar dira.

Arautzea maila landuari dagokio, idazteari batik bat, eta izen horiek erabilera estandarra finkatzean datza: Bilbo edo Idiazabal.

Normalizatzea izenaren egoera soziolinguistikoari dagokio eta izen hori ongi erabiltzea litzateke. Lehen aipatutako kasuetan Idiazabal ongi normalizatuta dago. Hiztunek ezagutu eta erabiltzen dute, nahiz eta inguruan ahoz Izaal modukoak arruntak izan. Izena ofiziala ere bada. Bilbo, ere, nahiko normalizatuta dago, nahiz eta, harrigarria bada ere, ofiziala ez izan.

c) Proposamenak egiteko aukerak

Biderik eraginkorrena udalak Hirigintzara jotzea da. Bertan, kalea eraikitzeko espedientearen barruan edukitzen dituzte espropiatutako lurren dokumentazioa eta izenak agertzen dira. Bat baino gehiago ageriko balitz egokiena hautatu beharko litzateke. Izena aukeratze lan horren barruan idazkera egokia zein den ere aztertu beharko dugu.

Eredua izan zen garai batean Getxo. Bertako toponimoak erabiltzen zituzten kale berriak izendatzeko eta izenik ez zegoenean herrian bertan galdutakoak berreskuratzen zituzten, hala nola desagertutako baserriak. Hau aski ez zenean mendi izenak erabiltzen hasi ziren, izen hauek erabat neutro eta hizkuntza bietan erabilgarriak zirelako.

d) Hiritarren parte-hartzea

Aukera hau bereziki baliagarria dela izenak aldatzeko, ez berriak jartzeko.

1. Kale, plaza eta besteen izenak

Komeni da izen bakarra jartzea. Izen bikoitza bakar bakarrik onartuko dela desberdinak direnean, Donostia / San Sebastián edo Askatasuna / Libertad modukoetan bezala.

Izenak finkatzean erabilgarritasuna bilatzen saiatu behar da. Hori dela eta, izenak bortxatu gabe, hizkuntza bietan ahalik eta hurbilenekoak aukeratzen ahalegindu gara.

Arrazoi beragatik inoiz azaltzen diren izen luzeak eta erabilgaitzak, bereziki generikoa baduten izenekin, erraztera jo dugu. Generikoa dutenek arazo bi sortzen dituzte: batetik izenak bikoizten dira, generikoak desberdinak izateaz gain joskera dela-eta lekune bana hartzen dutelako (Calle del Doctor Begiristain / Begiristain Doktorearen kalea); bestetik generiko horiek gehienetan eguneroko jardueran desagertu egiten dira, jendeak izen berezia baino ez baitu erabiltzen. Hori dela-eta, nahiz eta proposamenean azaldu, izen ofiziala aldatzea erakunde honi ez, baizik udal agintariei baitagokie, izen generikoa kentzea proposatzen da, hortaz Begiristain kalea / Calle (de) Begiristain.

1.1. Izen bereziekin

Egitura orokorra honako hau da: [ Izen berezia + kalea ]. Adibidez: Aizkorri kalea, Ibaeta plaza, Castelao kalea, etab. eta ez *Aizkorriren kalea, *Ibaetako kalea edo *Castelaoren kalea. Beraz ez da gaztelaniaz maiz agertzen den de preposizioa itzuliko: Calle de Cervantes / Cervantes kalea, Xabier Lizardi kalea, etab.

Gaztelaniazko kale-izenetan lehenbiziko osagaian bertan batzuetan de preposizioa agertzen da izena eta deitura lotuz, (Telesforo de Aranzadi, Juan de Antxieta...). Horrelakoetan, preposizioa kendu egin dugu gehienetan, beregainki tradizio luzerik ez dutenetan: Telesforo Arantzadi, Juan Antxieta, e.a. Erdal deituretan, ordea, de hori gorde egin dugu: Antonio de Sucre kalea, Diego de Rojas kalea. Besterik da, jakina, deitura konposatuetan agertu ohi diren de hori: Torcuato Luca de Tena, esaterako. Hauetan preposizioari eutsi egin zaio, deituraren parte delakoan.

1.2. Izen arruntekin

• 1.2.1. Izen elkartu gisa

  Konstituzio plaza, Foru pasealekua, Dendari kale, Merkatari plaza, etab. Eta ez Konstituzioaren plaza, Foruen pasealekua edo Dendarien kalea gramatikalki egokiak badira ere.

• 1.2.2. Genitibo markarekin

Hala ere, zenbaitetan, ez zaigu iruditu bidezko artikulua ezabatzea. Izan ere, batzuetan, sintaxiak hala eskaturik, genitiboaren hondarkia nahitaezko gertatzen da: Probostuen plaza / Plaza de los Probostes, Agirre Lehendakariaren kalea / Calle del Lehendakari Agirre, esaterako, Arbos Musikariaren pasealekua,  Areiltza Doktorearen kalea, e.a.

Hala ere, gorago esan bezala, erabilerak generikoa desagertarazi duenean hobe da izen berezia soilik ematea: Jose Elosegi kalea, Areiltza kalea, etab. Ez da horrelakorik proposatzen generikoa kentzea nahasgarria izan daitekeenean, izen berezia errepikatzen den kasuetan esaterako. Horren adibidea Jauregi kalea eta Jauregi Jeneralaren kalea lirateke. Gogoratu bestalde, egungo erabilera ofiziala ez dela bat ere sistematikoa eta era askotan ager daiteke: deitura soila (Elhuyar), deitura bi (Agirre Miramon), deitura eta generikoa (Arbos Musikaria), izen deitura (Arturo Campion) eta izen deitura eta generikoa (Doctor Klaudio Delgado).

Genitibo marka ezin ezabatua gertatzen da, orobat, artikulua nahitaezkoa dugunean: Abuztuaren Hogeita Hamaikako kalea(6), Alfontso VIII.aren kalea, Ternuako Arrantzaleen kalea.

• 1.2.3. Leku-genitiboarekin

  Batzuetan, -kasu gutxitan, egia esan- deizioak leku bati erreferentzia egiten dionez gero, -en genitiboaren ordez, -ko leku-genitiboa izango dugu. Ategorrietako galtzada zaharra, Areatzako zubia, Amaragañeko kalea, etab. Nongo kasua erabiliko da bestalde zubi edo tunel izendatzean, hori baita erabilera jatorra.

  Baina betiere, sintagma mugatua dugun neurrian, hondarkia (-en nahiz -ko) agerian izango da: *Gurutze Zuria kalea ez, Gurutze Zuriko kalea; *Doktore Begiristain kalea ez, Begiristain doktorearen kalea, baizik.

1.3. Kale izena toponimo zahar bat denean

Horrelakoetan izena bere horretan errespetatzen da, forma ihartutzat emanez. Horrek esan nahi du batzuetan artikuluarekin agertuko dela eta beste batzuetan artikulurik gabe. Nolanahi ere, kasu batean eta bestean hitza oso-osorik gordeko da, izen berezia balitz bezala. Horrela, Errotaetxea kalea edo Urartea kalea, alde batetik, eta Illunbe kalea bestetik.

1.4. Bide osagaia duten kaleak

Hauetan, bide osagaiak aski informazio ematen duenez, kale hitza ez idaztea gomendatzen da. Batzuetan artikuluarekin emango da: Amezketabidea, Agitibidea, etab., eta beste batzuetan artikulurik gabe: Aldapabide, adibidez. Horren arazoia berezko erabilera da, bide-dun toponimoak horrela ibiltzen direlako. Oro har, toponimoa berria denean artikuluarekin emango da.

Bide osagaia aurreko hitzari itsatsia idatzi behar da, Altxuenebidea, Errotazarbidea, Murgilbidea, salbu ezkerreko elementu hori bi hitzez edo gehiagoz osatua egon edo gaztelaniazkoa denean. Adibidez: Elbira Zipitria Andereñoaren bidea edo Aingeru Zaindariaren bidea.

Bideak nondik norakoa aipatzen duenean, berriz, ohikoa izan da Arkaia-Otazu bidea moduko egitura erabiltzea.

1.5. Letra moldeen erabilera

Euskaraz, frantsesez eta gaztelaniaz ez bezala, generikoa atzean doa eta hitz hasieran ez doanez letra xehez idatzi behar da, izen berezia ez bada Kale Txikia edo Plaza Barria kasuetan bezala. Izenaren gainerako osagai guztiak espezifikotzat jo behar dira eta letra larriz idatzi, barnean generikoa badago ere. Hortaz Alamedako Markesaren plaza edo Arteta Margolariaren kalea eta ez *Arteta margolariaren kalea edo *Arteta Margolariaren Kalea.

2. Pertsona izen-deituren grafia

Dudarik ez dago arlo hau dela korapilatsuena eta zailena ebazteko. Bidezkoena hizkuntza bakoitzari berea ematea denez deiturak jatorrizko hizkuntzaren idazkeran emango dira, inguruko auzo hizkuntzetan egiten den bezala, Nebrixa>Nebrija.

Hala ere Espainia edo eta Ameriketan euskal deitura dutenak ugariak izanik gogorra litzateke haiei ere aldatzea, Bolivar askatzailea, esaterako, eta horrelakoetan bere horretan uztea proposatzen da. Gauza bera gertatzen da garaikideak izan eta deitura euskalduntzeko aukera edukirik ere euskaldundu ez dutenekin (Gabriel Celaya edo Pío Baroja modukoak).

Ponte izenen kasuan berriz jabeek erabili zuten moduan jartzea erabaki zen, izen bikoitza, hala erabili zutenentzat gordez. Hala ere Euskal Herriko zenbait pertsonaia historikoren kasuan bidezkoa da euskaraz ematea, Bernat Etxepare, konparaziorako. Ez da gomendatzen mende honen hasierako idazkera. Beraz, Uriarte’tar Joseba Andoni-ren ordainez, Jose Antonio Uriarte emanen da.

2.1. Erdal izenak

Oro har, erdal izen-deiturak, dauden-daudenean utzi behar dira: Calle Ignacio Mercader / Ignacio Mercader kalea, Calle Ramon y Cajal / Ramon y Cajal kalea, Calle Arturo Campion / Arturo Campion kalea.

Dena dela, azentuari dagozkion seinu diakritikoak, hots tilde ikurrak ezaba daitezke.

2.2. Euskal izen-deiturak

Gorago esan bezala euskal deiturak euskal ortografiarekin eman dira, soil soilik. Ponte izenak, berriz, bere horretan utzi dira, idazkera bikoitza pertsonaia historikoa izan edo hala erabili zutenentzat utziz. Beraz: Calle Isidro Antsorena / Isidro Antsorena kalea, Calle Javier Barkaiztegi / Javier Barkaiztegi kalea, baina Calle Bernat Etxepare / Bernat Etxepare kalea, Calle Juana de Albret / Joana Albret kalea, etab.

3. Leku izenen idazkera

3.1. Euskal leku izenen idazkera

Euskal toponimo batez osatutako izenak, euskal grafiara egokitu dira, izen bakarra emanez: Zarautz, Zuhatzu, Munaitz, etab.

Aurreko irizpidearen salbuespena hizkuntza bietan tradizio desberdinak daudenean gauzatu da eta honelakoetan biak eman dira. Beraz, Nafarroa Beherea kalea / Calle Baja Navarra, etab.

3.2. Hitz arrunten itzulpena

Erdal izen arruntak (Ferrerias, Marina, Astilleros etab.) euskarara itzulita eman dira: Oleta kalea (ez Olaeta), Itsas kalea, Ontzitegi kalea, etab.

Badira, ordea, beste deitura berriagoak, erakunderen bati dagozkionak (Ur Zaleak, etab.), hauek izen berezitzat har daitezke eta, horrenbestez, tradiziorik ez den bitartean, ez dugu ukitu beharrik ikusi.

4. Santu izena duten kaleak

Gure tradizioan, bai literaturan, bai onomastikan eta bereziki hagiotoponimian horrela agertzen diren santu izen zaharrekin, aposizio honetaz horniturik azaltzen direnekin(7), Done, Dona erabiltzea gomendatzen da, San, Santa adjektiboak gainontzekoentzat utziz. Hortaz, Done Bikendi kalea, Done Eztebe kalea, Done Joan kalea, baina San Frantzisko kalea. Kristoren ama izendatzeko Andre Maria hobesten da, baina Andra erabiltzen den inguruan azken hau ere erabil daiteke arauan zehazten den bezala.

5. Kale edo plaza hitza aipatu gabe aritu behar denean nola joka?

Errotulaziotik aparte, "kale" hitza eman gabe hitz egin nahi denean, toponimoak, izen sintagma normaltzat deklinatu beharko lirateke: baldin artikulua badute, artikuluarekin (Harrian, Harriko, Harritik, etab.) eta ez badute, gabe, izen propio gisa: Gaztelubiden, Gaztelubidetik, etab.

Pertsona izena duten kaleetan ere, izen hori osorik hartuko da: Antonio Gaztañetan, Nemesio Otañotik, etab.

Baina izen elkartu modura eratutako izenetan (Konstituzio plaza, Foru pasealekua, Bake plaza, etab.) arazoa sortzen da. Izan ere, kasu batzuetan pluralean eman beharko litzateke: Foruetan; beste batzuetan berriz singularrean Konstituzioan. Beste zenbaitetan, azkenik zentzugabekeria litzateke generikoa kentzea: Bakean, Geltokian edo Eskolan esaterako. Hortaz, izen elkartu gisa emandako kale izenetan ezin da generikoa (kale, plaza, etab.) kendu: Posta kalea, Foru plaza, Iturri kalea, etab.

Bestalde, eta hau inportantea da, sarritan helbideak jartzerakoan, ez da "kale" hitza agertzen. Orduan, absolutiboan emango da kalea: Done Bladi, 4; Joan XXIII.a, 3; etab. Baina Konstituzio plaza, 5; Foru pasealekua, 12, etab.

6. Azken oharrak. Xaflen diseinua bideratzeko irizpideak

Euskara eta gaztelania, hitz ordenari begira, aski desberdinak direnez, biderik egokiena hizkuntza bakoitzari bere xafla eskaintzea da. Leku askotan plaka bakar batean eta sarritan elkarren hurren eman dira kale izenak Avenida de Algortako etorbidea, esaterako, erabilera okerrak (batez ere gaztelaniaz) sortuz: "vivo en la calle Algortako". Beraz egokiena holakoetan xafla bitan ematea da.

Bestalde, euskaraz artikulua eta kasu marka hondarkian bat eginik azaltzen baitira, ezin daitezke bi osagaiak berezirik idatzi, gaztelaniazko de preposizioarekin gertatzen denaren kontra. Hori dela-eta Antso Jakituna-ren kalea moduko idazkerak okertzat aitortuko ditugu. Holakoetan bereiz liteke Antso Jakitunaren kalea moduko idazkerak erabiliz, baina sistema honek ez luke balioko pluralerako, pluralean artikulua eta genitibo marka bat eginda agertzen baitira. Nafarroako Errege-erreginen kalea-ren kasuan, adibidez. Aurrekoa ikusita bereizketarik ez egitea proposatzen da.

MIKEL GORROTXATEGI NIETO Euskaltzaindiaren Onomastika batzordeko idazkaria da

• Estreinekoz Plazaberri agerkari digitalean argitaratua (2009-6-22)

Oin-oharrak

• (6) Abuztuaren Hamaika kalea ere egokia bada ere, gaur egun usadio zabalduena denbora marka erabiltzea denez horrela proposatzen da.
• (7) Dona: Alodia, Grazia / Garazi, Julia, Maria, Mariana, Pia. Done: Agustin, Bikendi/Bizente, Blas/Bladi, Emiliano/Millan, Erroman, Eztebe, Felix, Fruktuoso/Murtuts, Jakue (Donejakue bidea Compostelara zihoan bidea izendatzeko), Joane (Donibane), Julio, Jurgi, Kosme, Kristobal / Kristobare, Laurendi, Leon, Martie / Martin, Martzelo, Meteri, Mikel, Paulo, Pelaio, Petri, Salbatore, Saturdi, Sebastian, Tomas eta Zipriano.

Comments

Saroi, euskarazko errore sintaktikoak detektatzeko eta zuzentzeko sistema berria

Iturria: www.erabili.com

Errore sintaktikoak detektatzeko eta zuzentzeko Saroi izeneko sistema berria garatu du Maite Oronoz EHUko ikertzaileak. Saroi tresna orokorra da, erroreen tratamendua egiteko ez ezik, analisi-zuhaitzetako egituren gaineko kontsultak egiteko eta zuhaitz horietan egitura linguistikoak bilatzeko balio duena.

Errore sintaktikoak detektatzeko eta zuzentzeko dauden tresnen analisia egin du Maite Oronozek bere doktore-tesian. Testuinguru zabaleko erroreak detektatzeko -adibidez, komunztadura-erroreak- esaldiaren analisi-zuhaitza arakatzea beharrezkoa da. Horretarako tresna aproposik ez du aurkitu ikertzaileak, eta, horregatik, Saroi tresna sortu du. Saroik errore sintaktikoen tratamendua egiten du, eta, gainera, analisi-zuhaitzen egituren gaineko kontsultak egiteko eta zuhaitz horietan egitura linguistikoak bilatzeko ere balio du.

Saroi tresna erabilerraza eta malgua da, eta maila desberdinetako hizkuntza-ezaugarriekin lan egiteko gai da -morfologia, morfosintaxia, sintaxia, etab-. Egilearen esanetan, hizkuntzalaritzarako lan-tresna egokia eta erabilgarria izan daiteke.

Tesiaren egilea eta Saroiren sortzailea Maite Oronoz Anchordoqui da, eta bere lana Euskarazko errore sintaktikoak detektatzeko eta zuzentzeko baliabideen garapena: datak, postposizio-lokuzioak eta komunztadura izenburupean aurkeztu du. Ikertzailearen iritziz, euskararen egoera dela eta -estandarizazio-prozesuan dago, aberatsa da euskalkiei dagokionez, eta erdara indartsuek inguratzen dute- ohikoa da erabiltzaileek Euskaltzaindiaren arauetatik aldentzen diren hizkuntza-egiturak erabiltzea. Egitura zuzenetatik edo arauetatik desbideratzen diren egitura horiei errore deitu die tesiaren egileak.

Komunztadura-erroreak

Datetan, postposizio-lokuzioetan eta, batez ere, subjektu, objektu eta zehar-objektu funtzioa betetzen duten osagaien eta aditzaren arteko komunztaduran gertatzen diren erroreak detektatu ditu ikertzaileak ikerketa-lanean.

Errore horien bila corpus erroredunak zein zuzenak automatikoki analizatzeko, EHUko Informatika Fakultateko IXA taldearen analisi sintaktikorako prozesua erabili du Maite Oronozek, eta informazio linguistikoa adierazteko, berriz, XML bidezko oharpen-sarea.

Erroreak detektatzeko eta zuzentzeko erabiltzen diren teknikei gainbegiratu zabala eman ondoren, hizkuntza-ezagutzan oinarritutako teknikak erabiltzea erabaki du Oronozek. Hala, testuinguru lokaletan -segidan dauden bospasei hitzeko eremuetan- gertatzen diren erroreak detektatzeko eta zuzentzeko, hizkuntzaren tratamendu automatikoko bi tresna ezagun erabili ditu: Xerox Finite State Tool (XFST), datetako erroreak lantzeko, eta Murriztapen Gramatika (MG), postposizio-lokuzioen erabilera okerrak tratatzeko.

Egileari buruz

Maite Oronoz Anchordoqui (Hondarribia, 1972) Informatikan lizentziatua da. IXA taldeko ikertzailea da 1996az geroztik, eta EHUko Informatika Fakultateko irakasle laguna da 2001etik hona. Bere lana EHUko Informatika Fakultateko Lengoaia eta Sistema Informatikoak saileko Arantza Díaz de Illarraza eta Koldo Gojenola irakasleen zuzendaritzapean egin du.

Comments

Girotzea ez zaio axola Atxagari, horren zerbitzura hainbat baliabide jarrita ere: frantsesa (berbak eta esaldi osoak, "Bi letter" kontakizun aspaldikoan ingelesa erabili zuen bezala), Afrikako berbak, animalia, arbola eta landareen izenak, oihanaren deskripzio koloretsuak... Hala eta guztiz, haren asmo eta kezka nagusia da kontakizunak barneko koherentziari eustea, ez du zertan koherentea izan kontakizunetik kanpoko errealitatearekin (Afrika, XX. mendea). Kritikariek esan dute ZEFri buruz Atxagak atzera utzi duela aurreko nobeletako mundu fantasiazko eta irudimenezkoa. Ni ez nago ados. ZEFko Afrika hori, Yangambi, kanpaleku militarra, dena da azken batean beste mundu irudimenezko bat, Obaba bezain irreala.

Askotan aipatzen da ZEFn Leopoldo II. erregea. Eta errege horretaz esaten denak ezinbestez dakarkigu gogora beste errege baten oihartzuna. Hala gertatzen da, esaterako, Leopoldori, kanpalekura bisitan etorri behar zenez gero, ehizan lasai egin zezan, lehoi zahar gaixoa paratu ziotenean. Edo pertsonaia batek beste bati "Zergatik ez zara isiltzen?" aurpegiratzen dioenean.

ZEFri ekin baino lehen "Charlotte eta tximuak" izeneko nobela bat idazten ari zen Atxaga, nobela erromantikoetako tonu arrosaz idatzi ere. Baina ehun bat orrialde idatzi zuenean, Chrysostome pertsonaia agertu zitzaion eta, harekin batera, beste nobela bat, ZEF alegia.

Beste asmo bat da ZEFko pertsonaia baten ilobaren gertaerak biltzea nobela batean.

ZEF Nevadan (Estatu Batuak) bizi zelarik idatzi zuen. Renon urtebetean bizi izan da eta ZEF idatzi bitartean, blog batean ere aritu da: www.atxaga.org. Material nahikoa dauka, beraz, "Nevadako egunak" tituluko liburu bat osatzeko, oroipenez betea; besteak beste, Hillary Clinton ikustera joan zen egunekoa. Antza Atxagak miretsi egiten du Clinton andrea. Nik ere estimu handia diot. Ikusten? Azkenik ez gaude elkarrengandik hain urrun Atxaga eta biok.

Comments

Harridura irakurraldiaren hasieran bakarrik gertatu zitzaidan. Apur bat geroago, ez. Apur bat geroago, nahi gabe bezala, ankerkeriak eman zidan aurreneko atzaparkada: kanpalekuko buruak, kapitainak, astero ere bortxatzen du hamalau bat urteko neskatila bat, oihaneko herrixka batetik bortxaz, animaliak bezala, harrapatuta eta kaiola batean gordeta.

Eta gero beste atzaparkada bat etorri zen: tiro txapelketa batean, Gilem Tell modukoan, haurren buruen gainean jartzen dituzte sagarrak. Eta gero beste bat: beste txapelketa batean tximu bizien burura egiten dute tiro behin eta berriro. Eta beste asko: soldaduek oso kartutxo gutxi zeukatenez gero, ehizarako bat erabiltzen bazuten, kautxu-biltzaile beltz bat hil behar izaten zuten kulata edo matxete kolpeka eta gero gezurrez esan "kartutxoa haren gorputzean geratu zela". Eta langile esklabuei, ihes egiten saiatuz gero, eskua mozten diete.

Atxagak, dena den, ez du fokorik jartzen krudelkeriaren gainean, aipatu besterik ez du egiten eta darabilen tonoa friboloa, arina, zentzubako eta iluna da aldi berean;"komikotasun beltza" erabili duela dio elkarrizketaren batean. Badio, halaber, oso efektu zehatza lortu nahi duela irakurleengan: hots, irakurraldia etengo zutela, ankerkeria itzela sumatuta, eta atzera joko zutela benetan irakurri ote zuten egiaztatzeko. Niri dagokidanez behintzat, lortu duzu nahi zenuen efektu hori, Atxaga jauna.

Asmoa da, antza, abentura nobela itxuraz errugabeen beste aldea erakustea, alde ilun beltza, hain zuzen. Abenturazale eta konkistatzaileen nobelek eta filmek alde fotogenikoa besterik ez digute erakutsi orain arte. Nolabaiteko "garbiketa" egin dute, egun telebistetan egiten den bezala, kameren aurrean jende guapoa bakarrik ager dadin, itxura bikanik gabeak obszenoak balira bezala. Yanganbiko kanpalekuan horrelako zerbait egiten dute erregeak bisita egin behar duenean. Langile beltz itxura onik gabeak hartu eta oihanean gordetzen dituzte eremu itxi batean, edan gabe, jan gabe, argazkietan ager ez daitezen. Itxusia, ankerra, iluna ez ohi da agertzen ez nobela ez film ez eta telebistan ere.

Comments

Esan bezala, irakurtzen hasi bezain pronto harritu nau ZEFk, hasiera batean abentura nobela edo aspaldiko zaldunen nobela arruntaren itxura hartu nion-eta, epiteto epiko eta guzti. Merezi du epiteto epiko horietako batzuk aipatzea, benetan urriak direlako eguneko literaturan. Leopoldo erregea, esaterako, "Belgikako palmondorik altuena" da; Chrisostomek piloa du: "soldadurik onena", "Guillaume Tell", "Kongoko tiratzailerik miragarriena", "Britancourteko semea"...

Beste pertsonaia batzuek, zaldunen nobeletan bezala, izen bana baino gehiago dute: Toisonet, Cocó, Moustachu esaten diete adiskideek, "Tximu Moskorra" edo "Zakur Lepoluze" etsaiek eta izen horiek benetakoekin tartekatzen dira kontakizunean.

Beste zenbaitetan, zentzu hertsiko epiteto epikoak izan barik, esapide batzuek horrelaxe funtzionatzen dute, pertsonaien aurkezpen modura. Horiek horrela, protagonista, Chrisostome, aurkezteko edo, ia beti aipatzen du narratzaileak "alkandora askatuta" eraman ohi zuela, "bere zinta urdina eta bere urre eta zilarrak" erakusten zituela. Lalande Biran kapitainaren begiak "d'or et d'azur" dira. Beste pertsonaia bati, Van Thiegel-i hain zuzen, buru barnea, pentsamendua, banatu egiten zaio, bi, hiru edo zati gehiagotan. Eta Livok "oimbe"a dauka, kolorea aldatzen duena: "batzuetan iruditzen zaio argitasun bat daukala inguruan, lurrun moduko bat. Ez bapore bezalakoa, beti zuria, baizik eta kolore askotakoa. Zer aldarterekin dagoen, kolore bat edo bestea hartzen omen du oimbeak."

Comments

Globalkultura Elkarteak, Bizkaiko Foru Aldundiko Kultura Sailaren laguntzarekin, «Oroimenaren Sareak, 2009» Kontakizun Laburren III. Sarirako deialdia egiten du. Helburua herritarren sentsibilizazioarekin jarraitzea da, gure iragana ezagutu eta mantentzeko garrantziaren gainean.

Aro honetan eta toki honetan jaio izanaren aukerak lekuko pribilegiatu bihurtzen gaitu gure herrialdearen Historiaren azken aldian: Industriaren eta merkataritzaren jarduerak azken 100 urteetan izan duten garrantziak, meatzaritzak, ontzigintzak, trenbideak, siderurgiak, ehungintzak, arrantzaren industriak, industria kimikoak, portuen jardunak, merkataritzarenak, nabigazioak, jarduera haietatik geratzen denak, marraztu zen paisai berriak, eta abarrek eratzen dute «Oroimenaren Sareak» izeneko sari hau.

Globalkultura Elkarteak hurbilen dugun historia berreskuratu nahi du, idazleen begirada arretatsutik aztertuta. Pertsonen istorio onenak, gure ohiturak, gure bizimodua, gure herrialdea, gure ohiturak, ametsak eta lorpenak; mendixka, muino eta mendietatik hasi eta lanabes, itsasontzi, makina, ogibide, fabrika eta baserrietaraino, XX. mendeko Bizkaiko ogibide, objektu eta toki ezberdinetaraino izan ahalko dira kontakizun hauen xede.

Historiaren prozesu horretan parte hartu zutenen zuzeneko lekukotza literarioa erabili eta islatzea sustatzean datza, gure gertueneko iragana eratzen duelako horrek. Gertaerak bizi izan zituztenen oroitzapenean oinarritutako Historia honek iraganaz dakiguna areago dezake, argazki isilei ahotsa jartzean. Hori baliabide bereziki garrantzitsua da oroimena gordetzeko.

Eta oroitzapenak edo sormen literarioa bultzatu eta pizteko, eleberria postal edo argazki batetik abiatuz gauzatzea proposatzen dugu. Globalkultura Elkartearen web orrialdean, 1901 eta 2000 arteko data duten postal batzuk jarri dira, eta parte-hartzaileek horiek erabili ahalko dituzte horien gainean idazteko. Jada argitaratutako argazki batean edo familiaren inguruko argazki batean oinarrituz ere idatzi ahal da.

PARTE-HARTZAILEAK: 18 urtetik gorako edozein. Egile bakoitzak hiru lan aurkeztu ahalko ditu gehienez, nahiz eta sari bakarra eskuratzeko aukera izango duen.

GAIA ETA aurkezpenaren formatua: arauak ikusi.

MODALITATEAK: euskara eta gaztelania.

Aurkezpen EPEMUGA: 2009ko azaroaren 30ean amaituko da, 14:00etan.

SARIAK:

Euskarazko kontakizun onenari saria: irabazleak 1250 euroko saria jasoko du dirutan.

Gaztelerazko kontakizun onenari saria: irabazleak 1250 euroko saria jasoko du dirutan.

Eredu bakoitzeko bederatzi finalisten kontakizunentzako accesita; horiek eta bi ereduetako irabazleenak kasuan kasuko argitalpenean sartuko dira.

Informazioa eta oinarriak:  

GLOBALKULTURA ELKARTEA

5.105 Posta Kutxa

48009 – Bilbo

http://globalkultura.net

info@globalkultura.net

Comments

Nobelari buruzko lehen atalean idatzi dut emakumerik ez dela agertzen 26. orrialdearen aurretik eta, hala eta guztiz, izenik gabe. Agertzen den bigarren emakumea ere aipatu besterik ez du egiten narratzaileak eta hori 40. orrialdean gertatzen da. Bigarren horrek izena badauka: Christine; abizenik, ordea, ez, "baten emakumea" delako, kapitainaren emaztea, hain zuzen, nobelaren tituluaren ardura dagokiona: Christinek zazpi etxe eduki nahi ditu Frantzian eta zazpigarrenerako dirua biltzeko xedez dabil kapitaina Afrikan marfil eta abarrekin trapitxeotan.

Christine ez da batere pertsonaia "arrosa zuria", handinahia, diruzalea, kaxakarina baizik.

Liburu osoan emakume bakar batek hartzen du hitza: Kassari andrea da, tribu bateko sorgin modukoa, eta orrialde pare batean baino ez da agertzen.

Androzentrismoa da nagusi, beraz, nobelan. Emakumeak ikustezinak dira, ahotsik ez dute, beltzek, kongotarrek eta gainontzeko biktima guztiek bezalaxe. ZEFn boteredunei baino ez die hizpidea ematen Atxagak.

Comments

Jakinminaz nintzen zer zela eta aukeratu zuen Atxagak horrelako motiboa nobela baterako. Oro har jakinminaz izaten naiz sarritan zerk bultzatzen ote dituen idazleak gai zehatz, leku zehatz, kontakizun zehatz bat hautatzera, munduan eta mundutik kanpo dauden milakakakoen artetik.

Atxagaren kasuan erantzun moduko zerbait topatu dut Interneten, idazleak berak nobela jendaurrean aurkeztu dituenetan aztarnaren bat eman duelako horretaz. Irakurri dut hasiera batean pentsatu zuela Kaliforniako trenbidea egin zuten txinatarrei buruz idaztea, benetan bizimodu latza eduki baitzuten. Geroago erabaki omen zuen, Jonathan Swift, Ambrose Bierce eta soldadutzan eman zituen hamalau hilabeteak inspiragarri hartuta, Kongo Belgikarra eta Leopoldo II.a erregearen garaia hautatzea, konkista hartan (genozidio eta holokausto hutsa) hamar-hamabost milioi lagun hil baitziren eta, Auschwitz-en hurrena, horrorearen metaforarik garbiena baita.

Baina azalpenok nobela osoa bukatuta baino ez ditut irakurri eta, beraz, hasi berritan pentsatu nuen nekez topa zitekeela nigandik urrunagokorik, "Zazpi etxe Frantzian"ek zekarrena baino. Izan ere, benetan arrotza zait guztiz planteamendua, hautaketa gaitza, bitxi eta arriskutsua iruditzen zaidan bezala: belgikar soldadu batzuk, metropoliaren diru interesen alde ari direnak, Afrikako kolonietan, XX. mende hasieran, eta denak gizonezkoak, noski. Emakumerik ez da agertzen nobelan 26. orrialdera arte eta 26. orrialde horretan ere honela aipatzen dira emakume horiek: "Zerbitzatzen ari ziren hamar emakume beltzek". Horrela, besterik gabe, izenik gabe, identitaterik gabe. Benetan arrotzak zaizkit gerra istorioak, arma eta tiratzaileenak, baina, kasualitatez, tiroa eta armak direla medio agertzen dira pertsonaien ahuleziak eta kezkak eta une horretantxe hartzen du interesa istorioak.

Comments

Frontoian larruzko pilotaren dangada lantzinantea
Autobus bat ailegatu da
espaloi gainean dabiltzan hormatxoriak uxatuz
semaforoaren keinu konsagratua
dontzeilen joan etorri interesatua
Taberna kalapitariak jendez gainezka
Haiek han eta neu
egutegiko astelehenak borratzen jarraituz...

Jakes Ahamendaburu, 1990

Comments

Langileon estatutuak aginduta, oporra egin behar dut nahitaez.

Agur esan behar dizuet, beraz, irailera arte.

Zintzo ibili!

Comments

apiadarse. a. de, tener piedad de: urrikalmendu franko eduki –rentzat.

importar. ni me/te/le importa(ba): ez eta axola(rik) ere. No importa: ez da ardura. No le importó nada: arditik ez zuen hartu (ardit: balio gutxiko diru zaharra). ¿Qué nos importa?: Zer doakigu guri?

piedra. menos da una p.: bat ere ez, gutxiago; (astoaren) ostikada baino hobea da; muturreko bat (hartzea) baino hobea da. P., papel, tijera: orri, harri, ar; harria, papera/orria, guraize. P. preciosa: harri balios.

querer. Nik nahi dut zu etortzea / zu etor zaitezen. Nik nahi nuke ama etortzea / etor ledin / ama etorriko balitz (B) / zu etorriko bazina (B) / q. y no poder, quiero y no puedo: nahia eta ezina / ¡Qué más quisiera(s)!: Nahi bai! Nahiago nuke, ba! / ¡Buena la he hecho sin querer!: Ederra egin dut ustegabean! / ¿qué quiere, qué intención tiene?: zein xedetan da? / lo más querido, lo preferido: guretzat arlorik gurena / Quieras que no: gura edo ez.

recelar. r. de algo: zerbaiten errezeloa eduki; -ren usaina eduki; susmoa / susmo txarra eduki; ote ...n egon (diruzalea ote zaren nago); irudia hartuta nago ez ote ...; -lako goganbeharra eduki; gogoan behartu naiz, gogoan beharrak hartu nau, iruditu gaiztoak hartu nau (recelo); halako kezka zor-zor bat eduki.

Comments