Martinezena

Hemen duzue horri buruzko argitalpena www.erabili.com gunean.

Eta hona hemen emaitzen laburpena eta agian nire gogoeta batzuk horiei buruz.

Ondorio nagusiak:

• Euskal hiztun elebakarrik ez dago. Agian hizkuntza gutxi izango dira munduan elebakarrik gabeak. Horrek hizkuntzan bertan dituen eraginak ikertzea oso oso interesgarria izango liztateke.
• Hamasei urte edo gehiagoko biztanleen artean elebidun gehiago daude. Iparraldean ere gazte elebidunen kupurua hasi da dagoeneko gora egiten.
• Erdaldun elebakarren ehunekoak behera egin du EAEn eta Nafarroan. Iparraldean, aldiz, gora egin du.
• Euskararen osasun egoeraren adierazgarri nagusia haren erabilera da. Horregatik, etorkizuneko hizkuntza politikako jarraibideeetan atentzioa eta kezka erabilera nonahi areagotzean jarri behar dugu.
• Euskararen erabilera ez da ezagutza beste hazten ari. Hori normala da: harreman-sareak eta erabilera-eremuak erabakigarriak direlako. Hiztun asko berriak dira. Elebidunen erdia gune erdaldunetan bizi da, gaztelaniaz edo frantsesez jarduten duten harreman-sare zabalak eta euskara erabiltzeko erabilera-eremu urriak ditu.
• ...

• ...
• Lehen, erdara eta euskararen arteko distantzia Iruñean ez zen hain handia. orain arras arrotz egiten zaizkien euskal kutsuko honelako esaldiak: La madre y hemos venido. ¿Qué estabas tardada? ¿Pues? No soy cosa para nada. Vas a tomar mal... egunerokoan barra-barra erabiltzen baitzituzten erdaraz. Eta ikasleei, berantetsirik eta ez naiz deusetarako gauza eta gisakoak oso hurbilekoak zitzaizkien.
• Aditzarekin buru-hauste franko izaten dute, batez ere dut eta ditut berezi behar horrekin. Baina benetan misterioa ergatiboa da. Joan den irailean ikasle batek bi azterketa zituen egin beharrak, ingelesa eta euskara. urduri zegoen, euskarazko azterketagatik, ez bestearemgatik. Zergatik galdetu nion. "Ingelesak ka-rik ez duelakoz" erantzun zidan. Beldur naiz, izutu ere egin ote ditugun ikasleak "ka" horrekin.
• Hizkuntza bat ikastea neketsua da. Gogorrena, halere, eguneroko egitekoak utzi gabe, euskara ikasteko, astean zortziren bat orduko astia hartu behar izatea da. Horrexehgatik uzten diote askok euskara ikasteari, denbora faltagatik. Ondorioa: orduak eta ordutegiak malgutu beharra. Euskaltegietako eskaintza arrunta (egunean bi eskolordu) gain hartzeko gauza ez den asko dabil mundutxo honetan. Denborarik ez izatea ez da arrazoi bakarra, baina bai nagusia. Aski ez aurreratzea da aipatzen duten beste arrazoietako bat. Tarteko urratsetan maiz gertatzen da horrelako etsipena.
• Norbanakoaren ahaleginaz egin dira aurrerapausoak. Ikasteko ahalegina norbanakoak egin beharko du aurrera ere, baina lana arintzeko ahalik eta erraztasun handienak eman behar dizkiogu, zama guztia norbanakoaren bizkar utzi gabe. Badakigu ikasten ez hasteko edo ikaste-prozesua bertan behera uzteko arrazoi nagusia denbora falta izaten dela. Administrazioek eta enpresek denbora oparitu beharko liekete euskara ikasi nahi dutenei, irakasle eta funtzionarioekin egiten duten gisara. Lanetik liberatu euskara ikasi nahi duen nafar heldua, bere soldata eta lanpostua atxikiz, doako ikastaro trinkoetan edota barnetegietan euskara ikas dezan. Bat nator.

• Euskara hizkuntza zaila dela dio askok. Moreno Cabrerak dio hizkuntzak ez direla zailak edo errazak, aldearen araberakoa dela zailtasuna. Portugaldarrentzat gaztelania alemana baino errazagoa da, eta alemanentzat nderlandera gaztelania baino errazagoa. Xamarrek dioen bezala, bi hizkuntzen arteko aldea bera da alde batetik edo bestetik begiratuta. Hortaz, distantzia edo zailtasun bera du erdara (frantsesa edo gaztelania) ikasi behar duen euskaldunak edo euskara ikasi behar duen erdaldunak.
• Euskara ikastera hurbiltzen da hainbat heldu. Hasiera hartan oso gazteak, 25 urtetik beheitikoak, ziren etortzen zirenak, kultura, dantza eta mendi taldeetan zebiltzanak asko, ikasleak, giro politiko jakin batean mugitzen zirenak. 1986-87rako aldatu zen ikaslearen tipologia, ikaslea ez da lehengo gune beretik heldu. Argi esan dezakegu ikasleria gero eta zaharragoa dela eta gizonezko baino emakumezko gehiago dugula ikasgeletan.
• Esaldi hau formagatik hautatzen dut, ez edukiagatik: Irakasle batek aditza lantzeko jostailu polit bat asmatu zuen eta Mañueta karrikan txurroak nola horrelaxe saldu genituen jostailu haiek.
• Kostatzen zaio euskara ikasleari hasieran esaldiaren ordenaz jabetzea. Zergatik esaten ditugun gauza guztiak atzekoz aurrera esaten digute. Asisko Urmenetaren erantzuna ematen diegu honelakoetan: altxorraren bila jostaketan aritzeko askoz ere errazagoa delakoz euskararen ordena zuzena (handitik txikira), erdararen aldrebesa baino. Hurrengo pista, beheitiko pisuko sukaldeko ezkerreko armairuko eskuinaldeko bigarren kutxan dago. Eta erdaraz hor hasiko zara, en el segundo cajón del armario... Hara, erdaraz hori irakurri orduko, euskarazkoa irakurri duena lehenengo pisuan da.
• ...

• Orain sei bat urte, Basaburuko udaletxearen berriztatze lanen amaieran, alkateak euskaraz prestatu zuen hitzaldia eta euskaraz irakurri zuen. Gobernutik etorritako ordezkaria haserretu egin zen, ordea, berekiko errespetu faltzatzat jo baitzuen euskaraz mintzatzea eta horrexekin hasi zuen bere hitzaldia, besteei errespetu falta egotziz; erdaraz, jakina.
• Euskara ez ikasteko erabiltzen duten arrazoi nagusia denbora falta da. Euskara zaila dela diotenak ere ez dira gutxi. Ez dut euskararen beharrik esan zuten 1996an 20 eta 29 urte bitarteko askok. Iaz Iruñerrian egindako azterketan, berriz, ez ikasteko arrazoi nagusia adinekoa izatea da. Iruñea, Barañain, Burlata eta Aatarrabiako 15 urtetik goitiko populazioaren % 19,7k esan digu ez duela euskara ikasteko inolako interesik.
• Euskaltzaindiak 1979an argitaratutako Hizkuntza borroka Euskal Herrian liburuan irakurri dugu, euskara ikasteko arrazoi nagusia herri honetakoa izatea dela, herri batek iraun ez dezakeelakoz bere hizkuntzarik gabe.
• Motibazioari lot nakion. Afektibo-ideologikoak dira nagusi; "maite dudalakoz" edo "gure herriko hizkuntza delakoz"bezalakoak. Arrazoi komunikatzaileek ere badute pisua, eta garrantzi gutxien, berriz, pragmatikoek, 1996ko azterketan. Iruñeko inguruan oraintze egin dugun azterketan ere arrazoi guztien artean identitatea nagusitzen da. Seme-alabekin mintzatzeagatik ikasi nahi dutenen artean gehienak emakumezkoak dira.

• Etxalekun gaur, lehen ez bezala, eskolako hizkuntza da euskara, ez ordea jostaketakoa.
• 1992an inauguratu zen Imozko udaletxea. Besta hartara Nafarroako Gobernuko ordezkaririk etorri zen. Eta dena euskaraz egin zen. Dena ez, Gobernuaren bedeinkazioa erdaraz izan zen, ordezkariak euskaraz ez baitzekien. Transmisioa ez da etxean bakarrik egiten, herriak ere egiten du. Hiruretan hogeita hamarreko hamarkadan, herrian, transmisioa makaltzen hasi zen. Erdararen presentzia handiagoa zen, komunikabideak zirela eta, batez ere telebista zela eta. Telebistak etxe guztietan edo ia etxe guztietan izan baitzuen sarrera, horratx, erdara sukalderaino sartua. Hau nabaria da hizkeran. Telebistak hizkuntzan duen eragina, hau nere gai kuttuna!
• Hamarkada horrez geriztik sortutakoek Etxalekun erabiltzen diren hainbat hitz ez dituzte inoiz erabiltzen, eta beste asko ez dituzte ezagutzen. Eta guk, heldoagook ere, gero eta gutxiago erabiltzen ditugu, gazteek eskolan ikasitakoa eta telebistan entzuten duguna, nahitaez, gurea baino hobea delakoan. Hona hemen ospedun hizlariaren teoria.
• Kanpokoari ederresteko eta etxekoa zokoratzeko eta gutxiesteko joera ez dugu oraingoa halere, lehen ere ongi irakatsi ziguten euskararik hoberena Tolosakoa zela. Gure euskara kaxkarra zela eta zenbatetan ez ote dugu Etxalekun, det erabili kanpotarren aurrean, gure arteko dut erabili ordez, bait batuan dut onartu eta gero ere. Ondo eta hobeto bikotea ongi eta hobeki-ri gain hartzen ari da. Ez da inor jostatzen, orain denak jolastu egiten dira.
• ...

Ea apurka-apurka ugarituz doazen emakumeak Euskaltzaindian % 60 - % 40 majiko horri iritsi arte.

Sagrario Alemanen sarrera-hitzaldia eder-ederra iruditu zaidanez gero, politena, Martinezen paragrafo hautatuak, agertuko dizkizuet, beti legez www.erabili.com gunetik hartuta. Tituluari berari xarmagarria deritzot, emea, hurbila, adierazkorra oso: Berdetik horira. Alemanen lehen pertsonari eutsiko diot.

• Berrogeiko hamarkadan Etxalekura, gure herrira, etortzen ziren familia erdaldunetako umeek agudo ikasten zuten euskara. Guraso euskaldun batzuek, ordea, ez zieten seme-alabei euskararik irakasten etxe askotan, "guk sufritu duguna sufri ez dezaten", zioten gizonezko askok, soldadutza garaia buruan. Eskolako ikasketak ongi egiteko, zailtasunik gabe, euskara jakitea oztopotzat zeukaten frankok. Martinezen familian gauza bera gertatu zen: belaunaldi batetik batera eten zen euskararen katea.
• Hiruretan hogeita hamarrekoan, gauzek okerrera egin zuten, eskolak elkartu egin zituzten eta haurrak beren herrietatik atera eta giro eta herri euskaldunetatik lekutu. Haur esukaldunak gutxiengo ziren komunitate horietan, eskola handi horietan, eta bertako hizkuntza bakarra, erdara.
• Gros y Ladós-ek argitaratu berri duen "Recuperación del euskera en Navarra" liburuan, etorkizunerako egiten duen aurreikuspenean, dio, hamarkada gutxian euskararen erabateko galera zekarren maldan beherako joera geldiarazi dela, irauli egin dela. Mendebaldeko ibarretan 2001ean populazioaren ehuneko 80,3k dio euskara badakiela eta urte berean, haurren ehuneko 91,5 da euskalduna. Ibilbide horrek etorkizun itxaropentsua dakar.
• ...

El País egunkariak ekarri zuen berria ekainaren 20an. Alemaniako argitaratzaileak eta herri zerbitzuen sindikatua ados jarri dira, literatur itzultzaileei ordaintzeko sistema berria ezartzeko.

Erabakia, dena den, itzultzaileen biltzar batean onartu beharko dute irailaren 20an eta urriaren 1ean hasiko da indarrean. Horren arabera, itzultzen duten orrialde bakoitzeko, oinarrizko ordaina jasoko dute itzultzaileek eta, horretaz gain, 5.000 ale baino gehiago kaleratuz gero, liburuen fakturazioaren % 0,25etik % 1era jasoko dute eta saldutako lizentzien % 7,5 ere bai.

Orrialde bakoitzeko oinarrizko ordaina, bataz bestez, 17 eurokoa izango da azal gogorreko liburuei bagagozkie, eta 13 eurokoa, berriz, poltsikoko liburuak baldin badira. Edonola ere ez da izango 12 eurotik beherakoa lehenengo kasuan eta 10etik beherakoa bigarrenean.

Oso itzulpen berezi eta bitxien orrialdea baliteke 20 eurokoa edo garestiagoa izatea.

Berri ona dudarik gabe. Zabal dadila!

Portugaleteko Udalak lehiaketa pare bat antolatu du aurten neska-mutilei begira. Bata grabaketa-lehiaketa da; eta bestea, esloganena. Biek dute izena bera: "Helburua: Indarkeriarik Eza".

Lehengo egunean, ekainak 19, banatu zituzten sariak. Niri epaimahaian aritzea egokitu zitzaidanez gero, sariak banatzeko ekitaldian berba batzuk esatea ere egokitu zitzaidan. Epaimahaian hiru lagun aritu gara: beste biak hezitzaileak dira, psikologoak, gaztetxoekiko harremanean oso adituak hala teoriaz nola praktikaz. Ni, ordea, ez. Nik idazten besterik ez dakidanez egiten, eta hala esan nuen ekitaldian, olerki moduko bat idatzi nuen eta irakurri ere irakurri nien ekitaldira agertu zirenei.

Honela dio:

Begi-bistan jarri digute neska-mutilek indarkeria mota ugari dabilela bazterretan. Gauza bat bakarra, ordea, gertatzen da guztietan, indar ankerra beti baita bestearen kontra, bestelakoaren kontra, zer edo zertan gulakoa ez den baten aurka. Agian jokaeraz izango da beste hori arrotz, edo hizkuntzaz, herriaz, sexuaz, janzkeraz; apika diruz baino ez gara desberdin izango. Dena dela, bestelakotasuna bestelakokeria, aldea etsai bihurtuta, onartu ezinak garamatza beti bortxara, eta horra iritsita, muturreko muga horretan gaudela, dena apurtzen da orduan. Zatitu, suntsitu, pitzatu, akatu egiten dugu dena, bortxa bukaera baita, zola, hondoa, lurrik azkena, eta behin jota, ezerk ez dirau, ezer ez da haboro izango: ez da haboro adiskiderik, ez maitalerik, bizirik ere ez.

Lerro-zatiketarekin gaizki moldatu naizenez gero, olerkia zena prosa, hitz lau bilakatu behar izan dut. Berrikuntzan sartuta, halabeharrez.

• Neska eta emakume berbak irain moduan erabili ohi dira euskaraz. Hori sexismoaren seinale eta sintoma argi baino argiagoa ez bada, datorrela Jainkoa eta ebatz dezala.
• Androzentrismoa dabil garai zehatz bateko "sufragio unibertsala" aipatzen dugunean, erabat ahaztuta Frantziako iraultzaren denboran, esaterako, emakumeek ez zutela botoa ematerik. Kontuz, bada, horrelako unibertsaltasunarekin.
• Esukaraz atsotitz eta esaera zahar benetan kaltegarriak ditugu. Hona hemen hainbat adibide:
• Ahuntza, atsoa eta emakumea, teman ez ditu inork irabaziko.
• Ahuntzak katen den mahastia eta andreak agintzen duen etxea, antzeko.
• Alaba baino, semea hobe.
• Alaba bakarra, etxean gerra.
• Ponte izenei dagokienez, Espainiako Kode Zibilak debekatzen dituenez gero identifikazioaz eta sexuaz nahasmena sor dezaketen izenak, onartezina da euskaraz emakume batek eta gizon batek izen berbera izatea. Baina benetan uste al duzue beharrezkoa dela sexu bereizketa izenen bidez argi eta garbi geratzea? Beste hizkuntza askotan behintzat ez da horrelakorik gertatzen.

Eta, bukatzeko, Barquínek azkeneko komentarioa jasoko dizuet. Esuakaz genero morfemarik ez egon arren, argi ikusi dugu zein puntutaraino dagoen generoa, hala ere, euskaran. Aldameneko hizkuntzekin alderatuta, nahiko antzekoak dira horretan, mezuen edukietan adierazten den sexismoa eta emakume eta gizonen trataera asimetrikoa baita diskriminaziorik ohikoena.

Beste sarreratxo bat eskainiko diot Amelia Barquínek idatzi eta Emakundek kaleratu duen liburuxka jakingarriari. Oharra egingo dut hortaz: hona bildutakoa ez da liburuak dioen guztia, niretzat eta bakarrik niretzat interesgarriena baizik.

Oharra eginda, segi dezadan zerrenda osatzen:

• Euskaltzaindiak gaztelaniatik mailegatutako presidente, filologo, filosofo, notario eta antropologo moduko berbak onatsi ditu hiztegi batuan. Aurrean ere Lourdes Oñederrari irakurria nion ez duela asmatu Euskaltzaindiak, sexismo kontuetan behintzat, horrelako onarpenekin, euskaldun guztiak gutxienez elebidun izanik, barne-ulermenean "o" hori maskulinotzat identifikatzen baitugu berehala, eta ez neutrotzat.
• Oso kontu handiz ibili behar dugu gutxiespenezko zentzua duten berba femeninoekin. Atso berbak, kasu, mespretxu ukitua du, agure-k ez bezala. Hiztegietan ere asimetria eta seismoa ote dagoen jaki nahi duenak, jo dezala "Euskal hiztegia"ra eta "bulartsu", "gizalege" edota "emalege" sarreretara.
• Andereño tratamendua betiko ahaztu behar dugu. Emakume guztiak dira andre, gizon guztiak jaun, eta ez jauntxo, diren bezala, berdin delarik ezkondurik dauden edo ez.

Beno, badirudi hirugarren sarrera baterako materiala dugula. Egin dezagun, beraz, hurrengo batean, hirugarrena. Gutxienez.