Martinezena

Artikulu honetatik abiatuta: Asier Larrinaga Larrazabal, "Kirol taldeen izenak" in www.erabili.com.

UEFAk komunikabideei bidali die zerrenda ofizial bat, publizitatean erabili behar dituzten kirol taldeen izen ofizialekin.

Hala ere, zerrenda horretan "Moskva (CSKA Moskva)" agertu arren, komunikabideetan gaztelaniaz "Moscú" darabilte, frantsesez "Moscou", ingelesez "Moscow", italieraz "Mosca",portugesez "moscovo" eta euskaraz "Mosku".

Oro har, hurbileko hizkuntzetan toki-izena erabili ohi da, identifikagarririk errazena delako. Toki batean talde bat baino gehiago egonez gero, orduan izen berezira jo ohi da euskaraz ere bai: "Real Madril", "Atletico Madril".

Izen batzuk euskaratu egiten dituzte EITBn ("Izar Gorria", "Murtzia Hiria"); beste batzuk, ordea, ez: "Estudiantes", "Cultural Leonesa". Ulergarritasunaren eta izenaren konplexutasunaren arabera erabaki omen dute bide bat ala bestea.

Lehiaketen izenak ere euskaratu egiten dituzte: "Txapeldunen Liga" eta "Europa(ko) Liga".

2.2.3.7.2.- Administrazioa

Bakarrik doala, larriz:

Hori Administrazioaren erabakia da.

Bai, Administrazioan lan egiten du.

Haren barneko atalak ere larriz:

Eusko Jaurlaritzako Osasun Administrazioaren ordezkariak etorri ziren bilerara.

Modu generikoan erabiltzendenean, berriz, xehez:

Tokiko administrazioen modernizazioa.

Afrikan penagarria da osasun-administrazioa.

 2.2.3.8.- Organo, sail, talde eta batzordeak

Letra larriz hasita idatzi ohi dira. Hainbatetan, ordea, izen generikoa (lantaldea, batzordea, saila...) xehez idazten da. Bigarren bide hori, hala ere, ez dago beti aukeran. Izan ere, izen generiko horiek erakundearen izenaren parte nahitaezkoa dira eta, orduan, letra larriz hasita idatzi behar:

Euskararen Aholku Batzordea, Europako Batzordea, Euskal Kultur Taldea, Balore Merkatuen Batzorde Nazionala

Hiru puntu hauetan laburtuko dugu irizpidea:

1)      Erabilera generikoan ez da letra larririk erabiltzen:

Zein dira hirigintza-batzordeen funtzioak?

Elkartearen barnean kultura-sail txiki bat antolatu dute.

2)      Erakunde publiko nahiz pribatu baten mendeko atala denean, hau da, berezko izaera duenean edo erakundetuta dagoenean, izen berezi bilakatzen da eta, erabilera generikotik bereizteko, letra larriz hasita idazten da:

Alkateak murriztu egin ditu Hirigintza Batzordearen eskumenak.

Bizkaiko Foru Aldunciaren Kultura Saila

Ikasmaterialen Aholku Batzordea

3)      Izen berezia denean, bada beste aukera bat: aposizio-bidea hartzea. Orduan, atal espezifikoa letra larriz hasita idazten da eta generikoa, berriz, letra xehez idaztea gomendatzen da. Halakoetan letra etzana erabil daiteke izenespezifikoa nabarmentzeko:

EHUko Adierazpen Grafikoa eta Ingeniaritzako Proiektuak saila

Euskaltzaindiaren Gramatika batzordea

costumbre. tener c. de: -tzeko ohiturari atxikia izan/egon. Como de c.: usaian bezala. 

creer. c. que sí/no: baiezkoan/ezezkoan egon. Yo también creo eso: neu ere horretan nago. Al contrario de lo que creían: ustez bestera. C. firmemente en, estar plenamente convencido de que: sinismen / uste osoan egon / geratu …-la; -lako sinismenean sakon sartuta egon.

curar. a los ciegos: itxuak argitu. C. las heridas: zauriak osatu, gozatu <-> zauriak gaiztotu.

empeorar. okerrera egin, zakarrera egin, beherago egin. Egoera geroz larritzenago zihoan (Joxemari Iriondo). Eguraldia belztu eta gaiztu zen. Con el tiempo se agravó / empeoró el problema: Denbora aurrera, gaiztotu egin zen arazoa. Las heridas: zauriak gaiztotu.

origen. iturburu, sorburu. De o. vasco, de nacimiento: Santillanako markesa euskotarra zen odolez, Palentziakoa jaiotzaz eta hezikeraz eta gogoz zeharo atzerritarra.

placer. con gran p.: atsegin handiz, arras gogotik, pozarren; con el mayor p., con mis mejores intenciones/deseos, con el mejor ánimo: nere gogo hoberenez. A quien le plazca: plazer duena (plazer duenak goza dezala liburua).

presumir. alardear de santo: santu-plantak egin.

rezar. r. fervientemente: otoitz beroa egin. R. por: -rentzat otoitzean, -rentzat otoitz egin. R. el rosario: agurtza esan (Eguneroko arratsaldeetan agurtza esaten genuen).

tradicional. tradiziozko, ekanduzko.

trampa. caer en la t.: txeberan / sare-artean jausi, sare batean lakioratuta egon.

Etentxoa egingo diogu letra larrien sailari eta apur baterako itzuliko gara berba eta esamolde itzulgaitzetara.

nada.  eso no es n.: hori ezdeuskeria bat da, huts-hutsa da / no comer n.: ahamenik jan gabe /no cambiar n.: izpirik aldatu gabe / no oir n.: ttutik, kinkik ere ez entzun / no decir n.: fitxik, txintxik, tautik, kinkik ere ez esan, txintik atera gabe / no ver n.: ezertxo ere ez ikusi, tautik be ez ikusi / no creer n.: zipitzik ere ez sinistu / no entender n.: izpurrik ere ez ulertu / no saber n.: ahamenik ere ez jakin, tutik ere ez jakin / no dormir n.: lo ihitzik ez egin, lo tantarik ez egin / no tener n. que perder: ez dut zer galdurik / n. de n.: deusik deus [mugagabearen deklinazioaz] / en la n. [perderse]: ezerezean galdu / n. bueno: deus onik ez / no vale n.: ez du zipitzik balio / apenas n., poco más que n.: hutsaren hurrena/hurrengoa / n. más llegar allí, tan pronto como llegó allí: hala alderatu ez al zen, alderatuta bertatik, ozta etorri nintzen, ikusi zintudan; n. más morir, se le apareció: ez al zen hil, agertu zitzaion; estaba nada más salir de la autopista: autopistatik irten eta bertan zegoen / sin hacer(le/s) n./daño: gaitzik egin gabe / no es n. tonto: batere leloa ez da, alerik leloa ez da / no se sorprendió n., en absoluto: ez zen batto ere harritu / no sería n. en comparación con: hutsa izango zen ...-ren aldean / no hay n. más que decir: Beste esanik ez dago! / nada de; sus imágenes no han perdido nada de emoción: haren irudiek ez dute zirrara punturik galdu // quedarse sin n.: goian zerua eta behean lurra geratu. No vales n., no eres nadie: kalatxoriaren kaka baino gutxiago zara. No tienen n.: ez dira ezeren jabe / como si no fuera n.: fritsik, fitsik, deus, ezer ez balitz bezala.

2.2.3.7.- Erakunde, instituzio, enpresa eta orotariko taldeak

Erakunde publiko nahiz pribatu, instituzio, enpresa, sozietate, elkarg, alderdi politiko, sindikatu, elkarte eta antzeko taldeen izena osatzen duten hitz nagusiak, eta barnean ohi daramaten izen generikoa ere bai, larriz hasita idazten dira:

Elgoibarko Institutua; Euskal Autonomia Erkidegoko Izatezko Bikoteen Erregistroa; Ekialdeko Indietako Konpainia Ingelesa; Filologia, Geografia eta Historia Fakultatea; Alkorta Anaiak SA; Miren Arrandegia SM.

Ez dira nahasi behar enpresaren izen ofiziala eta izendapen arrunta. Beraz, enpresaren izena ososrik jartzen ez bada, Miren arrandegia idazkera dagokio.  

Erakundeen izendapen ofizialaz gain, badira beste bi aipamolde: (A) erakundearen izendapenaren parte bat bakarrik erabiltzea, eta (B) erakundearen izendapenaren ordezko beste izen bat erabiltzea.

A.     Erakundearen izendapenaren parte bat bakarrik erabiltzea

Askotan, erakundearen izen osoa barik, zati bat baino ez da erabiltzen (Udala, Aldundia, Fundazioa...). Halakoetan larriz edo xehez hasita idatz daiteke. “Jaurlaritza”ren kasuan, beriz, aukera bakarra dago, izen berezia delako, Jaurlaritza bat eta bakarra delako. Pluralean erabiltzen direnean edo esanahi generikoa dutenean, berriz, letra xehez idazten dira:

Euskal Autonomia Erkidegoko diputazioak batera aritu dira.

Probintzia bakoitzak bere diputazioa du.

 B.     Erakundearen izendapenaren ordezko beste izen bat erabiltzea

Izen ofiziala barik, beste izendapen sinonimoren bat, erreferentziakidea, erabiltzen bada (askotan izena + erakuslea egiturakoa), letra xehea erabili ohi da:

Garbi dago erakunde horretan aldaketa sakonak egin behar direla.

Zer moduz dabil talde txuri-urdina?

 2.2.3.7.1.- EstatuaHona hemen “estatu” hitzaren adierak:

-         Lurraldea. Adiera geografiko hutsa denean, letra xehez, “probintzia” edo “kontinentea” bezala:

Mitinak ematen ibili zen estatuaren batzer batetik bestera.

Surinamgo estatuaren hegoaldean oihan tropikala da nagusi.

Estatuko hiri garrantzitsuena Bartzelona omen da, eta ez Madril.

-         Antolamendu politikoa. Herrialde baten gobernu organoak edo herrialde hori osatzen duen batasun politikoa adierazten dituenean, bi erabilera bereizi behar dira:

o       Generikoa, estatuaren izen bereziarekin batera erabiltzen denean:

Euskal lurraldearen eta Espainiako estatuaren arteko elkarbizitza politikoa.

o       Izendapena, izen berezirik gabe. Letra larriz idatzita idatz daiteke baina ez da nahitaezkoa, erreferentziakidetzat har daiteke-eta. Letra larriz idazten bada, ulertu ehar da erreferentea antolamendu politikoa dela, eta ez lurraldea:

Juan Karlos erregea da Estatuaren / estatuaren burua.

 Oharrak:

q       Estatuek bina izen izan ohi dituzte: bata ofiziala

Frantziako Errepublika, Espainiako Erresuma

eta bestea laburtua:

Frantzia, Espainia

q       Ordezko izendapenak erabiltzekotan, hobe honela:

Frantziako estatua, Espainiako estatua, estatua, Estatua

q       “Estatu” hitzak erakundea adierazten duenean, larriz beti, kargu baten izenean ez badago behintzat:

Condoleezza Rice Ameriketako Estatu Batuetako estatu-idazkaria zen.

Ekialde Hurbilean izan berri da AEBko Estatuko idazkaria.

Vatikanoko Estatuko Idazkaritzan lan egin zuen.

q       Erreferente jakinik ez eta esanahi generikoa duenean, xehez idazten da:

Pasaportea behar da estatu batzuetan sartzeko.

q       Errerente bat baino gehiago duenean ere xehez:

Espainiako eta Frantziako estatuak.

q       Estatu baten barneko banaketa administratiboaren barneko lurrade-entitatea adierazten duenean ere xehez: Chiapasko estatua, Texasko estatua

2.2.2.- Animalia-izen bereziak

Izen bereziak, larriz:Pintto txakurra, Rocinante zaldia, Dolly ardia, Txita txinpantzea, Flipper izurdea, Islero zezena, Moby Dick balea...

Arrazak eta aldaerak, xehez:dobermana, pertxeroia...

2.2.3.- Gauzakien izen bereziak eta abstrakzioak

2.2.3.1.- Abstrakzioak eta pertsonifikazioak

Letra larriz hasita idazten dira izaki bizidun gisara aurkezten diren izen arruntak: Gure artean Bakea betiko bizi izango da. Gauaren erdian etorri zen Herio. Orduan Justizia agertu zitzaidan, eskuan balantza zuela. Agur eta ohore, andre Askatasuna!
Ikurritz, goiburu eta leloetan ageri diren hitz nagusiak ere letra larriz hasita idatz daitezke:

“Ekin eta Jarrai” da Euskaltzaindaren ikurritza. “Asmoz eta Jakitez” Eusko Ikaskuntzarena. Hona hemen Frantziako Errepublikaren ikurritza: “Askatasuna, Berdintasuna, Elkartasuna”.

Luzeagoak edo esaldi osoak direnean, berriz, letra xehez:

Muxika arerioagaz haginka (muxikatarren leinuaren goiburua).

Fidelissima Vardulia nunquam superata (Gipuzkoaren armarriko goiburua).

2.2.3.2.- Gauzakiak

Izen berezia dutenean, letra larriz hasita: Excalibur (ezpata), Tizona (ezpata), Max Luzea (kanoia)... 

2.2.3.3.- Ibilgailuak

Berdin: Enola Gay (hegazkina), Apollo 11 (espazio-ontzia), Prestige (itsasontzia), Ama Guadalupekoa (trainerua)

 2.2.3.4.- Produktuak

Sor-marka ofizialen hitz guztiak letra larriz hasita idazten dira: Getariako Txakolina, Errioxako Ardoa, Idiazabalgo Gazta...

Horietaz aparte, generikoak, xehez:

Zer nai duzu: Bakiko txakolina ala Getarakoa?

Errioxako ardoa gero eta garestiagoa da.

Erabilera metonimikoetan (lekua produktuaren ordez), letra xehea:

Atera bi erroixa eta rueda bat.

Enpresen produktu eta zerbitzuen izenak, larriz:

Euskaltel Leihoa zerbitzua, Kredikutxa Pertsonala kreditua, Visa Classic txartela...

 2.2.3.5.- Markak eta modeloak

Letra larriz hasita idazten dira: Bi Kas, Cinzano bat eta hiru Campari. Minak dago eta Nolotil bat hartzeko esan diot. Microsoften Word, Excel eta Powerpoint dira erabilienak.

Hala ere, batzuetan izen arrunt bilakatu dira eta horrelaxe agertzen dira hiztegietan. Orduan, letra xehez: aspirina, zelofana, uralita...

Teknologia eta aplikazio informatiko izenekin bi erreferente aipa daitezke: bata, aplikazioa bera (Powerpoint aplikazioa, adibidez), eta bestea, horren emaitza (“powerpoint bat bidaliko dizut posta elektronikoaz”). Oso formalak ez diren idazkeretan xehez idatz daitezke, beraz. 

2.2.3.6.- Internet
Hizkuntza guztietan bezala, letra larriz idazten da eta izen berezi gisa deklinatu. Letra xehez idatzi behar dira, berriz, Internet ez diren gainontzekoak: intraneta, estraneta...

 2.2.- Nabarmentze-funtzioa

Izendapenetan zalantza nagusi bat izaten da: ea larriz lehen hitzaren lehen letra bakarrik ala hitz guztien lehen letra idatzi behar den. Inguruko hizkuntzatan ere irizpideak ez datoz bat batean eta bestean.

 2.2.1.- Pertsona eta jainko izen bereziak 

2.2.1.1.- Pertsonen izen-deiturak

Charles de Gaulle, Vincent van Gogh

De Gaulle, Van Gogh

Museoan 10 Txillida, 6 Picasso eta Monet guztiak lapurtu dituzte.

Aitona alzheimerrak jota dago.

.2.1.2.- Izengoiti eta ezizenak

Antso Azkarra, Joana Eroa, Orléanseko Dontzella

2.2.1.3.- Jainkoak eta pertsonaia mitologikoak

Erlijio monoteistetan jainko hitza eta bestelako izen eta izenlagunak larriz idatzi ohi dira.

Zeu zara Ahalguztiduna, Kreatzaile goikoa, Mesias egiazkoa.

Izaki mitologikoen kopuru mugatua ordezkatzen duten izenak letra larriz hasita idatzi behar dira: Graziak, Musak, Nereidak...

Izaki mitologikoen kopurua mugagabea denean, berriz, xehez idaztekoak dira: itsaslaminak, amazonak, ziklopeak, aingeruak, serafinak, sirenak, zentauroak…

2.2.1.4.- Fikzio-pertsonaiak eta animalia antropomorfoak: Donald ahatea

2.2.1.5.- Dinastiak, leinuak eta familiak: oñaztarrak, ganboarrak, retegitarrak

2.2.1.6.- Izen bereziekin batera erabiltzen diren izendapen generikoak: Trajano enperadorea, Zenarruzabeitia andrea, Bush lehendakaria, Margarita erregina, Aita Donostia, Ama Teresa Calcuttakoa, Anaia Garate

2.2.1.7.- Izen berezirik gabe erabiltzen diren izendapen generikoak: Gaur goizean Kulturako sailburuak esan du ...Hurrengo lehendakaria emakumezkoa izango da. Gaur Benedikto XVI.a aita santuak esan du ... Atzo aita santuak / Aita Santuak bidaia luzea egin zuen. Zein aita santu edukiko dugu 2050. urtean? Aspalditik bizi da erregina / Erregina / Ingalaterrako erregina / Elisabet II.a erregina Buckingham jauregian. Ingalaterran ez da erreginarik izango XXII. mendean. Potalan dago dalai lamaren / Dalai Lamaren jauregia. Foru Aldundiak eta Arartekoak hitzarmena sinatu dute. Iñigo Lamarka EAEko arartekoak prentsaurrekoa eman du.[Eskutitzen goiburuetan] Mercedes Guerrero Lehendakari Andre Txit Argia / lehendakari andre txit argia

2.2.1.8.- Hagionimoak: santu-santak eta Ama Birjina: Done Petri, Santa Barbara, Done Salbatore, San Agustin, San Tomas, Dona Julia, Andra Maria, Jondoni Paulo... Zeruan diren santu eta santa guztiak... Frantzisko Xabierkoa santu handia izan zen.

2.- Letra larriaren eginkizunak edo funtzioak 

2.1.- Kokatze-funtzioa

2.1.1.- Testuaren hasieran
Letra larriz hasita idazten da beti edozein idazkiren lehen hitza.

 2.1.2.- Puntuaren ondoren

Puntuak esaldiaren amaiera adierazten du eta hurrengo esaldiaren lehen hitza letra larriz hasita idatzi behar da beti. Baina laburduren eta ordinalen puntuen ondoan ez da letra larririk idatzi behar:Argazkiak, infogramak etab. erabiltzen dira aldizkarietan.

Liburuko XIV. kapituluan dago pasarte hori.

2.1.3.- Galdera- edo harridura-markaren ondoren

Marka horien ondorengo hitza letra larriz hasita idatzi behar da, baina haldera edo harridura perpaus laburren sorta batean galderak edo harridura perpausak komaz edo puntu eta komaz bereiztuz gero, lehenengo letra baino ez da larriz idatzi behar:

Non bizi da?; zarauztarra al da ?; noiz hasi da lanean?, zergatik?

 2.1.4.- Eten-puntuen ondoren

Eten-puntuek esaldiaren amaiera adierazten dutenean, hurrengo letra larriz idatzi behar da. Baina esaldia une batez bakarrik eten eta berriro hartzen bada, ez da letra larririk idatzi behar.

2.1.5.- Parentesi artean
Parentesi arteko testua bi kasu hauetan bakarrik hasten da letra larriz:

a)      Parentesia puntu baten ostekoa denean:

Arin-arinka gauzen gainetik pasatzeagatik, arazoen astuna astunagotzen dute. (Honaino sermoia).

b)      Parentesi barneko esaldia komatxo artean dagoenean, norbaitek esana edo idatzia hitzez hitz jasotzeko:

Eritasunak adoregabe utzi zuen (“Ez naiz ezertarako gauza”) eta hitz egiteko gogorik ere ez zuen.

2.1.6. Komatxo arteko aipuak

Horrelako aipuen lehen hitza larriz idatzi behar da. Hala ere, aipua eteten bada, jarraipenean ez da letra larririk idazten:

Lehendakariak esan zuen: “Ezin dugu horrelakorik onartu”.

“Ezin dugu horrelakorik onartu” –esan zuen lehendakariak– “baina prest gaude eztabaidatzeko”.

Komatxo arteko aipua edo adierazpena esaldi handiago baten barnean gertatzen bada eta komatxo arteko zatia sintaktikoki beregaina ez bada, komatxo arteko zatiaren hasieran ez da letra larririk idazten:

Alde horretatik, negoziazioetan “arazo nagusia konpontzeko itxaropena” agertu dute.

2.1.7.- Bi puntuen ondoren

Esaldi osoko aipamenetan, letra larriz idazten da lehen letra:

Gogoratu haren hitzak: “Horrek baditu bere arriskuak”.

Esaldi oso baten zatia besterik ez diren aipamenak, letra xehez:

Gogoratu zer esan zigun: “bildu eta hitz egitea” dela premiazkoena.

Aurreko zatiaren osagarriak, letra xehez:

Hizkuntza hori ez da beren buruaren jabe: besteren legeak dauzka gogoan.

Bi puntuen ondoren paragrafo berria hasten denean, honako irizpide hauen arabera ebazten da letra xehez ala larriz idatzi behar den:

Ø      Gutun hasierako diosal eta deikien ondoren, larriz:Agur, irakurle maitea:Zuri eskerrak eman beharrean gara …

Ø      Zerrendetan, lehen hitzeko lehen letra larriz idatzi behar da esaldi osoak dituztenean:

Astearteko bileran egitekoak :

§       Aurreko bileraren agiria onartzea.

§       Hurrengo jardunaldiko programa aztertzea.

§       Norberak dakartzan proposamenak aurkeztea.

Ø      Zerrendak letra xehez hasi behar dira esaldi osokoak ez direnean:Hauexek dira euskalgintzako profesionalak:

§        irakasleak,

§        kazetariak,

§        itzultzaileak eta idazleak.

 2.1.8.- Zerrendak
Zerrendetan eraguztietako irizpideak erabiltzen dira, baina idazki beran edo idazki sail batean irizpide bakarra erabili behar da beti.