Martinezena

Patxi Salaberria eta Juan Jose Zubiri euskal filologoek "Biraoak. Nafarroan bilduak" liburua atera berri dute Pamiela argitaletxean. Ehunka birao bildu dute liburura ikerlari biek, asmoa darabiltelarik euskaraz berba itsusirik ez dagoelako uste ustela galaraztea eta hizkera adierazkorra bizirik iraunaraztea.

Liburuak madarikazio zerrenda ez ezik, azalpenak ere badakartza esamoldeen jatorriaz eta sarriaz eta "erabiltzeko arauak" ere bai.

Liburura jo dezake, beraz, Nafarroako euskal biraoen berri jakin nahi duen orok. Liburua aurkezteko ekitaldian, dena den, Zubirik gaineratu zuen oso gomendagarria dela halaber euskaldunberrientzat, ikasgelan nekez entzuten baita horrelako berbarik. Egileen iritziz, ez dago gaztelaniara jo beharrik madarikatzeko eta euskal baliabideak gaztelaniazkoak bezain eraginkor eta mingarri direla.

Urtebete eta erdia eman dute filologo biek lanean, Nafarroako hainbat herritako zortzi lagunek lagundurik. Liburuak lehen zatian sarrera orokorra egiten du, lanaren metodoa aurkeztu eta biraoak egiteko atzizkiak eta bitarteko sarrienak, eta biraoak zelan ahozkatu behar diren. gero dator birao zerrenda, alfabetoaren ordenaz eta, horretaz gain, bakoitza non erabiltzen den, zein esangura duen eta zenbaterainoko indarra leku bakoitzean.

Bigarren zatian, berriz, esanguraren arabera sailkatu dituzte biraoak, sinonimo, adibide eta guzti. "Indargarriak" izeneko kapituluan, azkenik, azaltzen dute nola eman diezaiekegun indar handiagoa esamolde itsusiei, hainbat berba gehituz. Eta bukatzeko, biraoak dakartzaten 37 literatur lan hautatu dute.

Dudarik gabe, liburu ezin interesgarriagoa euskararekiko interesa dugunontzat.

Urriaren 10ean hasi zen munduko liburu azokarik handiena Frankfurten. Aurten Katalunia da ohorezko gonbidatua. Euskal Herriaren partetik, Miren Azkarate Kultura sailburua eta Patxi Baztarrika sailburuordea ere izan dira hor, hainbat euskal editorerekin batera.

Idazleei ari bagara, Arantxa Urretabizkaia, Xabier Montoia eta Ibon Uribarri entzuteko parada izango dute bisitatzaileek eta Petra Elser eta Idoia Noble itzultzaileak ere bai.

Frankfurteko azokaren 59. edizioa da aurtengoa. Zazpi mila eta piko erakusletari egongo dira eta 110 herrialdetako nobedadeak aurkeztuko dituzte astebetez. Horrelaxe bilakatzen da Frankfurt kontratazio eta harremanetarako gune nagusi. Aurten hirugarren aldiz lortu da euskal literatura sustatzeko ekitaldian egitarau ofizialean sartzea. Bejondaiela!

Bernardo Atxagak hitzaldia eman zuen Bilbon, Bilbo Zaharra euskaltegiaren foruma zela eta, 2001. urteko abenduaren 1ean. Kasualitatez etorri zaizkit eskura hitzaldiaren transkripzio baten fotokopiak, azpimarra eta guzti, eta erabaki dut azpimarratutako pasarte solteak apur bat moldatu eta hona ekartzea. Ez ahaztu toki-egunak: Bilbo, 2001eko abendua.

• Literaturak aspaldian herri jende xehea oso gutxitan hartzen zuen aintzat. Herria bakarrik azaltzen zen jenero komikoetan. Baina gero urteak joan dira eta jenero komiko horiek sekulako garrantzia hartu dute literaturaren historian, picarescarekin esate baterako. Hasiera batean, ordea, herri xehea irri egiteko baino ez zen azaltzen literaturan. Gutxi gorabeherako gauza gertatzen ari da orain telebistaz: herri xehekoa bazara, nahi izanez gero, agertuko zara pantailan, baina jendeak irri egingo du zure bizkar, lelokeriak entzuten.

• Durangoko Azokan liburu erdal pila saltzen da; gehiena, esango nuke. Bestetik, Bilbon euskal kulturak orain ez dauka nire gaztetan zeukan statusa; galtzen ari da. Eta berdin esango nuke euskal telebistari buruz. Euskal telebistak ehunn mila ikusle irabazi omen ditu. Zeinek? Zein hizkuntzatakoek? Euskara galtzen den urtean bost milioi lagun joango dira Korrikara. Eta euskal libururik saltzen ez den urtean Durango Azokan Ehungarren Urte Triunfala ospatuko da.

• Nik Tolosako liburutegia bisitatu ohi dut. Eta galdetzen dut zenbat liburu ateratzen den, bataz bestez, hogei mila biztanle baino gehiago daukan Tolosan. Hogei liburu egunean. Zenbat euskaraz? Ehuneko hamabi.

Gaizki esanak barkatu, ondo esanak gogoan hartu eta ondo bizi.

Horrelako titulua dauka Harkaitz Canok 2004ko azaroaren 18an Bilbo Zaharra forumean emandako hitzaldiak. Galbahetu, laburtu eta moldatu egingo dut Canok esandakoa.

Ez dakizkien hizkuntzetan mintzatzea gustatzen zaio masokista estikistikoari, ez harrokeriagatik, eta ezta snobismoagatik ere, masokismoagatik baizik, eta batez ere estilistika kontuengatik.

(...)

Masokista estilistiko batentzat hil ala bizikoak dira zenbait kantu, zenbait poema, edo zenbait kantu eta zenbait poema zenbait une jakinetan.

(...)

Material ona sakrifikatzen jakin behar du masokista estilistiko batek, eleberriak erretzen, keari begira argumentu berriak sor daitezen ipuin berriak idazteko.

(...)

"Ez dakizu apreziatzen". Masokista estilistikoaren esaldi giltzarrietako bat da hori, barruan iltzatuta daraman arantza iraunkor horietako bat: masokista estilistikoa izokin sentitzen da, gizartearen kontra doa, korronte nagusiaren kontra, kulturan ere, berea ez da kultura nagusia, bere irizpideak ez dira sekula komertzialak, bere liburu kuttunak ez dira sekula irakurrienak, berak estimatzen dituen argitaletxeetako liburuak ez daude sekula liburutegi normaletako gondoletan pila gizen eta nabarmenetan. Bere ideia propiak ditu arteari buruz eta jende gutxirekin konpartitzen ditu, berak gurtzen duena jende askoren ahotan egoten hasten denean, masibo bihurtzen denean, bere klub sekretutik egozten du ordutik gutxira arte beneratzen zuen artista, musikari, idazlea. Artea, literatura, musika, dena subjektiboa den ideia demokratikoa sartu digute kaskezurrean.

(...)

Materik sekula probatu ez duen masokista estilistikoa naizen aldetik, horrelakoak baikara masokista estilistikoak, matea probatu ez arre, mateaz mintzo gara, oraindik irakurri ez ditugun liburuez mintzo gara, masokistak gara, estetikan arreta jartzen dugunak gara, sofritzen dugu eta aldi berean gozatzen.

(...)

Bitxia den beste gauza bat masokista estilistikoen kasuan da, zenbat gustatzen zaien estetika asoarra. Eta bereziki japoniarra (...) Yukio Mishima maite dute eta kamikaze hitza, "jainkoen haizea" esan nahi duena.

(...)

Bakoitzak aukera dezala bere zaborra.

(...)

Horrelakoak dira masokista estilistikoak, gehiegikeriaz beteak, absurdoak eta zentzugabeak gura baduzue, baina baita entrañableak ere.

Aurreko batean ere idatzi dut hemen saindu-sainden biografiak, hagiografiak bada, ditudala atsegin oso.

Aspaldi honetan Bazilio Joannateguy-ren "San Benoaten bizitzea" daukat eskuarte eta begiaurrean. [Ahaztu baino lehen, Joannateguyren liburu oso bat, "Sainduen bizitzea", daukazue Interneten eskuragai: hemen.]

"San Benoaten bizitzea" Klasikoak bilduman kaleratu zen 1996. urtean, edizioaren paratzailea Inazio Mujika Iraola dela.

Joannateguyk 1887an argitaratu zuen aurreneko aldiz. Lapurteraz idatzi zuen, nafarreraren eta zubereraren ekarri handiarekin.

Euskal prosa edertu, arindu eta hobetu nahi duen orori gomendatu ohi diot nik klasikoak irakurtzea eta abadeen lanak gehienbat. Abadeek eta hagiografiak euskal prosaren gailurra jo zuten nire uste apalean eta zer ikasi handia diegu.

Joannateguyren liburu hau horren adibide garbia da: esaldi musikal adierazkor mamitsuak, erritmo bizia, hiztegi oparo landua baina ez bihurria eta, azkenik, irakurketa atsegin emankorra.

PS. Liburu honi eta, oro har, euskal klasikoei buruzko artikulua, Felipe Juaristirena, duzue hemen irakurgai. Eta beste bat, Joannateguyren lanen gainekoa, hemen.

Margoa: San Benoaten afaria (1660), Frai Juan Andres Rizzi egile.

Anjel Lertxundik hitzaldia eman zuen Bilbo Zaharra Forumean 2002ko azaroaren 28an. Nabarmengarriak dakartzat hona. Arrosaz markatu ditut, berriz, neure gogoetak.

Euskal hiztunok -eta jakina, idazleok ere bai- kontaktuan, edo anabasan, edo morokilean, edo zurrunbiloan bizi ditugu euskara eta gaztelania, edo esukara eta frantsesa, edo hiru hizkuntzak batera. Ez, ordea, kontrastean, eta berdintasun-desberdintasun analisia eginez; hizkuntzarik ahulena indartsuenaren korrontean murgildurik baino, eta gure gizartearen alor askotan: unibertsitatean, eskolan, testuetan, administrazioan etab. Horregatik ez dut sekula neure obra nik neuk itzuli nahi izan gaztelaniara. Kontrasteko lana egin dugu itzultzaileak eta biok, egiten dugu itzultzaileak eta biok, eztabaidatu egiten dugu berak egin duen lana. Horri esker, orain urte batzuk baino jakitunago naiz, gaur hizkuntza txikietakoei ia oharkabean nagusitzen zaizkigun asmilazio estetiko eta gramatikalen auziaz. Horra hor eleaniztunaren eta itzultzailearen arteko desberdintasuna: kontraste lana, alegia.

(...)

Askotan idazleak edo kazetariak esan nahi duena eta zehazki testuan esaten dena desberdinak dira, eta ohitu egiten gara nolabait irakurleok pulsu hori egitera: hau esan nahi zuen, badakit hau esan nahi zuela, ez da posible beste hori esan nahi izatea. Kontaktuko hizkuntza indartsuak ahularen bazter izkutuenetara barreiatutako itzal luzearen eraginagatik da hori. Nola badakigun erreferentzia gaztelania dela, gaztelaniarekin konpentsatzen dugu irakuketaren defizit hori.

(...)

Ez da posible komunikazioa kortzea oihartzunik, bizitzarik, dinamismorik gabeko hitzekin. Hemen dago gure gazteen tragedia. Guk transmititzen diegun hizkuntza dinamismorik gabea baldin bada, eta gero eta barne mugimendu hori, eta barne dinamika guzti hori galtzen baldin badu, eta edukiez eta oihartzunez faltan baldin badago, transmititzen dugun hizkuntza horrek nekez lortuko du komunikazioa. Hau nolabait arazo larri bat dugu eta ez dugu horretaz eztabaidatzen, gure neska-mutil gazteak zergatik hain erraz pasatzen ditren beste hizkuntzetara, eta jakina, beti ere faktore exogenoek duten garrantzia ukaezina da (telebista eta abarrak), baina barne faktoreetara ere begiratu behar dugu, eta askotan ez dugu jakiten hizkuntzari berari etekina ateratzen eta hizkuntzak berak dituen lilurarako mekanismoak baliatzen ez dugu jakiten.

(...)

Orain hogeita hamar urte argitaratutako obra askok gaurkotasun linguistikoa eta gaurkotasun literarioa galdu dute belaunaldi berrientzat.

(...)

Hau Kunderak idatzia da: Existentziaren alde ezkuturen bat argitzen ez duen nobela inmorala da, existentziaren ezagutza baita nobela baten moral bakarra, alegia, ezagutza.

(...)

Politikarien, kazetarien, irakasleen eta idazleen hiztun-eragina eta erantzukizuna ezin dira kaletar arruntarekin konparatu.

(...)

Azkenean estetika eta etika txanpon beraren bi aldeak dira. Ez daukatela kontrakoak zertan izanik.

Antzarak ditut gogoan. Horrelaxe, horren modu ederrean hasi zuen Bernardo Atxagak euskaltzain oso legez emandako aurreneko hitzaldia, non eta Asteasun, jaioterrian. Eta, jakina, literaturaz jardun zuen gero, herria, herri inguruak (Andoain, Aduna, Zikurkil...), haurtzaroa, betidanik ezagututakoa abiapuntu hartuta. Esan dezakegu gauza bera egin duela ia beti Atxagak bere lan gehienetan, gogoko dudan idazle klase horretakoa baita, bizi izandakoa literatura bilakatzen, "transfiguratzen" duten horietakoa.

Atxagak, gainera, mito bilakatu du bere lurraldea eta horrelakorik idazle handi-handiek baino ez dute egiten. Esan gura dut Asteasu Obaba izendatu duela eta herri mitikoen pare jarri duela: Macondoren pare, esaterako, Eduardo Mendozaren Bartzelona irudimen-literaturazkoa bezala.

Hizkuntzaz ere aritu zen Atxaga Asteasuko berbaldian. Garbizalekeriaren kontra esan zuen bere garaian aurrean zabaldutako bideak itxi zituela eta antzutu egin zuela lan literarioa. Aitzitik, Atxagaren ustez, literatura hizkuntzaren utopia da, literaturak bortxatu egiten du hizkuntza.

Atxagaz hamaika aldiz entzuna daukat "euskara akademikoa" ez darabilela. Jakina, literatura egiten duelako. Nago, eta arriskutsua da esan behar dudan hau, euskarak bortxatzaile gehiago behar duela, hizkuntza malguagoa behar dugula, apur bat jipoitu, kraskatu beharko genukeela, apika begirune txikiagoz eta maitasun handiagoz.

Krispin Beovide frantziskotarrak idatzi zuen "Asisco loria", San Frantzisko Asiskoaren hagiografia, bada, 1885ean eta Klasikoak bilduman argitaratu zuen Euskal Editoreen Elkarteak 1992an.

Beovidek gipuzkeraz idatzi zuen (giputza zen bera, Zarautzen eta Tolosan bizi izandakoa), behenafarreraren ñabardura batzuekin.

Erromantzekoen antzeko joskera darabil, klasiko askok bezalaxe, eta euskal kondaira tradizionaleko formula sintaktikoak agertzen dizkigu: "Bazen behin...", "Au zan gizon bat..."

Euskara jatorra, garbia, herrikoia darabil, oso komunikatiboa, oso baliagarria gaur egun ere bai ("gaur dan egunian" dio Beovidek), alfabetatu gabeek entzutekoa, hark berak dioen bezala: "Zerorrek ezpadakizu letzen, beste bati irakur azi egiozu."

Eta nik ikasleei eman ohi diedan gomendioa bera ematen die irakurleei: nik gomendatu ohi diet euskal liburu klasiko bat hartu eta egunean zatitxo edo kapitulutxo bat irakurri eta prosodia, erritmoa, barneratzea. Beovidek gauza bera dio, baina nik baino askoz politago: "Egunean orritxo bat bedere letu biar dezu".