Martinezena

Aurrekoren batean esana dut hemen euskal literaturaren klasikoak gogoko ditudala, ez haien literatur merituengatik, haien hizkuntzaren ederrarengatik baizik. Interes filologikoa dute, beraz, niretzat, literario baino areago.

Horregatik ez nuke Bazilio Joannateguyren San Beonaten bizitzea liburua bukatutzat eman nahi, paragrafo hautatu batzuk agertu gabe, beti ere oharra eginda interes linguistiko-filologikoa baino ez dutela.

Jakin ezazue, bestetik, liburu osoa hemen daukazuela pdf batean.

Hona hemen perla batzuk. Goza itzazue.

Hala-hala, ikustatez eta amodioz betea bere Aita loriosaren alderat, egin zuen bere baitan behar ziotela ezagutarazi jende guziei nolakoa izatu zen Aita on haren bizitza.

(...)

Eta komentuetarik kanpo, zer begitarte egina izanen zaio?

(...)

Eta nola Benoatek ere baitzituen bertuterako jaidurarik hoberenak, goizik ohartu ziren haren inguruan zirenak maite zuela bertutea.

(...)

Eta, ohartu bezain sarri, egin zuen bere baitan etzuela gehiago zangorik ezarriko eskola hartan.

(...)

Ez dut gogoko bloga eguneroko gertaeren pare erabiltzea. Gotzon Garateren heriotzaren berriak, ordea, hunkitu egin ninduen, benetan maite eta atsegin nuelako idazle euskalduna.

Omenaldi xumea, beraz, egin nahian idazten ditut lerro hauek. Goian bego eta gure bihotz-gogoetan betiko.

Garateri buruz apur bat gehiago jakin nahi izatekotan, jo ezazue Literaturaren Zubitegira, bertan baitago haren gaineko informazio bilketa osoena.

Beste parentesi bat egingo diogu Joannateguyren saiakerari, literatur pieza polit bat tartekatzeko; polita bezain ikaragarria, esan dezagun bide batez. Neuk euskaratu dut frantsesetik. Ia gustukoa duzuen.

Mutiko txiki bati ebakuntza arriskurik gabea egin behar zioten. Anestesistak, ordea, huts egin zuen eta mutikoa gor, itsu, mutu eta paralitiko atera zuten kirofanotik, sendatzeko modurik gabe.

Mutikoa ilunean zen, anestesiatik esnatu zenean. Ez zuen ezer entzuten, ez zuen ezer ikusten, ez zuen ezer sumatzen hatzamarren puntan. Ur beltzetan murgildua zen betiko. Mundu guztia zeukan inguruan eta bera ez zen ezertaz konturatzen. Harengandik hurbil, baina betiko bereiz, gurasoak eta medikuak, ikaraturik, haren aurpegi zurbilari begira gelditzen ziren adi-adi, begi erdi itxi haien atzean ezer sentitzen edo ulertzen ote zuen jakin gabe.

Mutikoak hasiera batean pentsatu zuen begiak estalita zituela eta gorputzean agian igeltsua ezarri ziotela; gela ilun isil batean zegoela, baina baten batek argia piztuko zuela inoiz. Sinismen osoa zuen luze gabe aita eta ama etorriko zirela eta hortik aterako zutela. Baina denbora aurrera zihoan, neurtzeko modurik gabe; minutuak, orduak edo egunak, ilunean eta isilean.

Mutikoak oihu egiten zuen, baina bere garrasia ere ez zuen aditzen. Beldur geldo adieraztezin hartan burmuina azalpen bila aritzen zitzaion. Bizirik lurperatu ote zuten? Besoa luzatzerik ere ez zeukan, ordea, bere gainean hilkutxako estalkia ikutzearrren. Konturatuko al zen inoiz errealitateaz?

Emmanuel Carrère: La classe de neige

Aspaldian aipatu nizuen Bazilio Joannateguyren "San Benoaten bizitzea", Klasikoak bildumakoa. Liburu eder horrek badakar eranskin batean Joannateguyren saiakera, "Eskuara" izenekoa, irabazle suertatu zena Urruñako Euskal Jaietan, 1902. urtean. Horri esker, Joannateguyk 100 franko politsikoratu zuen.

Testua hizkuntza politikazko pieza jakingarria izanik, laburtu eta moldatuko dizuet. Komentatzeko mordoa dauka testutxoak. Besteak beste, euskaldunak aipatzen dituelarik, askotan (ez guztietan, ordea) gizonak baino ez direla agertzen, emakumerik ez balego bezala. Benetan deigarria egiten zait hori.

Hainbat kapitulutan banatu dut oso idazki luzeak ez egitearren. 

Irakur dezagun, besterik gabe. Hona hemen:

 ESKUARA

Euskaldun ez den jendea, erdaldun bat izan dadiela errengurarik eta axolarik gabe gure mintzaira maiteaz, ez luke horrek gauza handirik esan nahi. Zer doakigu guri ere erdaldunak mintza daitezela gisa batera edo bestera? Erdaldun batzuek begietan hartua izan dezatela euskara; banoa urrunago, egin ditzatela zazpi eginahalak gal dadin lehen bait lehen, hori ere adi liteke hein baterainokoan.

Baina inola ere adi ez dezakedana da nola Euskal Herrian sortuak diren euskaldun seme batzuek ez zuketela gehiagoko atxikimendua beren amaren altzoan ikasi mintzairarentzat; nola izan daitezkeen ekarriak hain erraz euskararen bazterrera uztera.

Euskaltzale egiazko bat joan dakiela halako horiei esatera ez luketela euskara galtzen utzi behar; baina, jardesten ez badute ere euskaratik zer aterako duten? Euskarak zer emango dien? Haiek, aitzina ere, berdin ezaxol izango baitira, eta amodiorik gabe beren haurreko mintzairarentzat.

Eta bizkitartean bestelako ikustaterik zor genioke, bai, gure euskara ederrari.

(...)

El País egunkariak ekarri zuen berria ekainaren 20an. Alemaniako argitaratzaileak eta herri zerbitzuen sindikatua ados jarri dira, literatur itzultzaileei ordaintzeko sistema berria ezartzeko.

Erabakia, dena den, itzultzaileen biltzar batean onartu beharko dute irailaren 20an eta urriaren 1ean hasiko da indarrean. Horren arabera, itzultzen duten orrialde bakoitzeko, oinarrizko ordaina jasoko dute itzultzaileek eta, horretaz gain, 5.000 ale baino gehiago kaleratuz gero, liburuen fakturazioaren % 0,25etik % 1era jasoko dute eta saldutako lizentzien % 7,5 ere bai.

Orrialde bakoitzeko oinarrizko ordaina, bataz bestez, 17 eurokoa izango da azal gogorreko liburuei bagagozkie, eta 13 eurokoa, berriz, poltsikoko liburuak baldin badira. Edonola ere ez da izango 12 eurotik beherakoa lehenengo kasuan eta 10etik beherakoa bigarrenean.

Oso itzulpen berezi eta bitxien orrialdea baliteke 20 eurokoa edo garestiagoa izatea.

Berri ona dudarik gabe. Zabal dadila!

Portugaleteko Udalak lehiaketa pare bat antolatu du aurten neska-mutilei begira. Bata grabaketa-lehiaketa da; eta bestea, esloganena. Biek dute izena bera: "Helburua: Indarkeriarik Eza".

Lehengo egunean, ekainak 19, banatu zituzten sariak. Niri epaimahaian aritzea egokitu zitzaidanez gero, sariak banatzeko ekitaldian berba batzuk esatea ere egokitu zitzaidan. Epaimahaian hiru lagun aritu gara: beste biak hezitzaileak dira, psikologoak, gaztetxoekiko harremanean oso adituak hala teoriaz nola praktikaz. Ni, ordea, ez. Nik idazten besterik ez dakidanez egiten, eta hala esan nuen ekitaldian, olerki moduko bat idatzi nuen eta irakurri ere irakurri nien ekitaldira agertu zirenei.

Honela dio:

Begi-bistan jarri digute neska-mutilek indarkeria mota ugari dabilela bazterretan. Gauza bat bakarra, ordea, gertatzen da guztietan, indar ankerra beti baita bestearen kontra, bestelakoaren kontra, zer edo zertan gulakoa ez den baten aurka. Agian jokaeraz izango da beste hori arrotz, edo hizkuntzaz, herriaz, sexuaz, janzkeraz; apika diruz baino ez gara desberdin izango. Dena dela, bestelakotasuna bestelakokeria, aldea etsai bihurtuta, onartu ezinak garamatza beti bortxara, eta horra iritsita, muturreko muga horretan gaudela, dena apurtzen da orduan. Zatitu, suntsitu, pitzatu, akatu egiten dugu dena, bortxa bukaera baita, zola, hondoa, lurrik azkena, eta behin jota, ezerk ez dirau, ezer ez da haboro izango: ez da haboro adiskiderik, ez maitalerik, bizirik ere ez.

Lerro-zatiketarekin gaizki moldatu naizenez gero, olerkia zena prosa, hitz lau bilakatu behar izan dut. Berrikuntzan sartuta, halabeharrez.

www.erabili.com gunetik hartuta.

"Leturiaren egunkari ezkutua" eleberriaren ekarpena XX. mendeko euskal narratibaren testuinguruan izeneko liburua aurkeztu du Euskaltzaindiak. Liburua Euskera Euskaltzaindiaren agerkari ofizialaren etapa berriaren lehen zenbakia da.

Argitalpen honen bitartez, Leturiaren egunkari ezkutua eleberria argitaratu zeneko 50. urteurrenaren karietara, Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegi omendu nahi izan du Akademiak. Maiatzaren 23an honako hauek egin zuten aurkezpena, Donostian: Andres Urrutia euskaltzainburuak, Jean Haritschelhar Literatura Ikerketa batzordeburuak eta Txillardegik berak.

2007an, Euskaltzaindiaren Literatura Ikerketa batzordeak Leturiaren egunkari ezkutua eleberriari buruzko hitzaldi-sorta prestatu zuen. Hitzaldi horien emankizuna Euskal Herriko Unibertsitatearen 2007ko Udako Ikastaroen barnean txertatu zen, biltzar moduan. Bertan, Euskaltzaindiaren Literatura Ikerketa batzordeak euskal eleberrigintzaren bilakaeran Leturiaren egunkari ezkutua idazlanak ekarri zuen berriztapena eta gizartean eragin zuen oihartzuna hartu zituen hausnarketa kritikoa egiteko helburutzat, haren zenbait alderdi jakin aztertzearekin batera. Biltzarraren zuzendaria Lourdes Otaegi Imaz Euskaltzaindiaren Literatura Ikerketa batzordearen idazkaria izan zen.

Txillardegiren Leturiaren egunkari ezkutua nobelaren bitartez, "euskal narratibak beste aurpegi bat erakusten du Europatik datozen pentsaerez hornitua". Hala adierazi zuen Jean Haritschelharrek joan den ostiraleko bere mintzaldian. Izan ere, euskal narratibaren historiagile, kritiko eta aztertzaile guztien arabera, Leturiaren egunkari ezkutua eleberria euskal narratiba modernoaren hasiera izan zen, nobela horrekin euskal literatura modernitate literarioaren bidean jarri zuen Txillardegik.

Honetaz guztiaz mintzatu zen Donostian egin zen biltzarrean, eta hori guztia jasotzen da orain aurkeztu den liburuan. Txillardegiren nobelaren garrantzia eta traszendentzia ondo finkatze aldera, biltzarrak hiru lerro nagusi izan zituen eta hala ditu ere liburuak: Leturiaren egunkari ezkutuaren aurreko euskal eleberrigintza, testuinguru eta eraginak, eta liburuaren zenbait alderdi ukitu gabeko. Hauen lanak irakur daitezke:

• Jean Haritschelhar: Aitzin solasa
• Ana Toledo Lezeta: Leturiak berrogei eta hamar urte bete dituela eta
• Ur Apalategi Idirin: Antton eta Leturia (edo literaturtasunarekin kuku-gordeka denbora historikoaren oihanean)
• Jon Kortazar: Ekaitzpean, Jose Izagirre (1881-1949)
• Javier Rojo Cobos: Yon Etxaideren eleberri historikoak: Alos-Torrea (1950) eta Joanak joan (1955)
• Javi Cillero Goiriastuena: Amabost egun Urgain’en (1955) eta eleberrigintza poiziakoaren hastapenak
• Jon Casenave: Leturiaren egunkari ezkutua (1957), haustura bat euskal narratiban?
• Iñaki Aldekoa Beitia: Txillardegi: Leturiaren egunkari ezkutua
• Patri Urkizu: Leturiaren egunkari ezkutua. Liburuaren harrera garaikideen artean
• Iratxe Retolaza: Leturiaren egunkari ezkutua: gizon eta emakume irudiak
• Sebastian Gartzia Trujillo: Txillardegi eta (kristau?) erlijioa
• Karlos Otegi: Leturiaren uda ezkutua. "Uda" atalari buruzko iruzkinak

Horien guztien lanak, Txillardegiren esanetan, "oso-oso onak dira, benetan lan bikaina egin dute. Lan honekin -gaineratu du- Euskaltzaindiak asmatu du, betirako geratuko da. Benetan diot bertan, liburu honetan, oso iturri fidagarri eta oparoak daudela".

Bestalde, Henrike Knörr-en, Pilartxo Etxeberriaren eta André Breton-en testu bana ere bildu dira liburuan. Hirurak, 2005ean Euskaltzaindiak argitaratu zuen Nerekin yaio nun: Txillardegiri omenaldia liburua aurkeztu zenekoak dira.

Aurkezpenean Andres Urrutiak azaldu zuen bezala, Euskera Euskaltzaindiaren agerkari ofizialak aro berri bati ekin dio eta, hain zuzen ere, etapa berri honen lehenengo zenbakia ostiralean aurkeztu zen Leturiaren egunkari ezkutua eleberriaren ekarpena XX. Mendeko euskal narratibaren testuingurua dugu.

Hemendik aurrera, Euskera Euskaltzaindiaren agerkari ofizialaren hiru zenbaki argitaratuko dira urtero. Horietatik bik -lehenak eta hirugarrenak- Akademiaren lana eta bizitza akademikoa bilduko dituzte, eta bigarrenak, aldiz, ikerketa-lanak eta liburu aipamenak jasoko ditu beren beregi. Euskaltzaindiak bere agerkari ofiziala berriztatu du eta egokitu, eduki berriak eskaintzeko asmoz. Horiek horrela, euskaltzainek eta Euskaltzaindiak antolaturiko ekitaldietan parte hartzen dutenek ez ezik, euskalgintzaren munduan dihardutenek ere Euskeran argitaratu ahal izango dituzte euren lanak.

Joan den ostiralean aurkeztutako liburuak, berrikuntzaren lehen emaitza izanik, Patxi Salaberri Muñoaren ikerketa-artikulu bat jaso du (Materreren 1623ko Dotrina Christiana); eta hiru liburu-aipamen: Sprachpolitik und gesellschaftliche alphabetisierung, Jakin-iturri eta bide-erakusle (Mikel Zalbide); Recuperación del euskera en Navarra: euskararen berreskuratze itxaropentsua Nafarroan (Andres Iñigo) eta Euskararen berreskuratzea Nafarroan (Patxi Juaristi).

"Euskara Berripapera"tik hartuta.

Euskal Herriko eta Ameriketako hainbat idazle eta literatur aditu bilduko dira Renoko Unibertsitatean egingo den topaketan.

Center for Basque Studies-ek (Renoko Unibertsitateko Euskal Ikasketen Zentroa) antolatuta, "Writers in between Languages: Minority Languages in the Global Scene" topaketa egingo da maiatzaren 15etik 17ra Renoko Unibertsitatean (AEB). Bertan hizkuntza gutxituen literaturei buruz eta hizkuntza horiek mundu globalizatuan betetzen duten lekuari buruz hitz egingo dute AEBtako unibertsitateetako eta Euskal Herriko zenbait idazlek eta literatur adituk. Han izango dira, besteak beste, Bernardo Atxaga, Mariasun Landa, Rikardo Arregi, Iban Zaldua, Miren Agur Meabe eta Aurelia Arkotxa idazleak eta L. Fernández Cifuentes, J.R. Resina, M. Santana, T. Vilaros, E. Delgado, A. Martín, A. Sosa Velasco, X. Pla, M. Ugarte eta N. Arruti adituak. Lehenengo egunean, besteak beste, Mario Santanak "On Visible and Invisible Languages: Bernardo Atxaga's Soinujolearen semea in Translation" (Ageriko Hizkuntzak eta Hizkuntza Ikustezinak: Bernardo Atxagaren Soinujolearen semea itzulpenean) hitzaldia eskainiko du. Hurrengo egunean izango diren hizlarien artean, Mariasun Landak "Identity, Language, Creation (An Autobiographical Approach)" (Identitatea. Hizkuntza. Sorkuntza. (Ikuspegi autobiografikoa)) eta Miren Agur Meabek "Five Reasons to Write in the Language of the Negihborhood" (Auzoko hizkuntzan idazteko bost arrazoi) hitzaldia emango du.

Kontakizun honen jatorrizko titulua Presente imperfecto da eta Vidas exemplares izeneko liburu batean dator. Uxía Casal egilearen lana da, galizieraz idatzia. Uxía Casal adiskidea izanik, euskaraz eman dut nik kontakizun hori harentzako opari eta omenaldi modura.

Orainaldi bukatugabea

Bizkarra hormaren kontra bermatu duzu eta zangoak tolestu; eskuez eutsi diozu buruari, baina ukalondoen astuna izterretan ez duzu atsegin. Ideia bakarrak bete zaitu burua eta, ahal izango bazenu, urrun egongo zinateke, jendez beteriko patio honetatik oso urrun. Lagun talde ugari daude barreiaturik, beren gauzen gainean mintzo, baina zu ez zara bateko ere kide. Nahiago duzu bakarrik egon. Gaur. Lehen. Beti.

Samindurik sentitu zara ezinbestez; dena den, susmoa duzu zuk ere arduraren bat baduzula bizi zaren egoera horretaz, zeure borondatez banandurik zuk ere nolabait ekarri duzula inork ere nola duzun izena ez galdetzea, inor ere zuregana ez bueltatzea eta zerbait adeitsu, atsegin lagunkiro esan. Lagunik ez duzu toki honetan; adiskiderik ez. Informazioa nondik atera duzun ere ez dakizu, baina ziur zaude inguruko guztiek daukatela zure iraganaren berri, urruti gorde nahi izan duzun iraganaren berri. Etsaiak ez dira; axolagabe, ordea, bai, existituko ez bazina bezala, ikustezina bazina bezala. Ez duzu gogoko, baina murgilduegi zaude zeure kontuan eta ez zara konturatzen eraiki duzun hesiak, babestu ez ezik, ezkutatu ere egin zaituela.

Burua altxatu duzu, besaurreak lepoan utzita. Mahaikideak norbaitekin hitz egiten du; ez duzu ondo ikusten itzalean. Haien ondoan, beste sei lagunek entzuten ez duzun zerbaitez eztabaidatzen dute; sumatu duzu, dena den, zenbait interesgarria dela, oso aurpegi alaia egiten dute-eta. Astun zutitu zara eta ikastetxe barrurainoko bideari ekin diozu. Aurreneko aldiz jabetu zara zeure bakardadeaz. Damutu zaizu.

Goizaldea geldo-geldo igaro da, segundoak banan-banan zenbatzeko moduan, amumak arrosario aleak erabiltzen dituenean bezala, zuretzat baliagarria ez den kontsolamendu horri atxikita. Bakarrik irten zara, gorputz bat atearen kontra pilatutako gorputz-itsaso batean galdua, eta horrela, jende alai zalapartatsuaz inguratua, multzoaren beroaren erdian zaudela, ziztada mingarria nabaritu duzu bularrean. Mingarria eta hotza. Negar egin nahi izan duzu, baina horelako lasaituari makalkeria deritzozu; azkarrago ibili zara orduan, korrika ia, etxea iritsi eta inor ez dadin kontura gogoan zer daramazun.

Amumak zure musu bat nahiko luke; ez diozu eman; mahaira eseri zara eta jan egin duzu hitzik esan gabe. Amumak itxaron egiten du. Aspalditik hona dago zuk barnea noiz askatzeko zain. Alferrik. Logelan sartu zara eta barrutik itxi duzu atea. Irratia piztu duzu eta edozein musika mota, bost axola dizu, entzun duzu. Azkenik, intimitatean, baimena eman diezu malkoei begietatik irteteko. Ezin izan diezu eutsi. Lokartu egin zara.

Arratsaldean esnatu zara, buruko minaz, iragana bertan duzula. Loak amesgaiztoa berpiztu dizu berriro. Izu itzelak gelditu egin zaitu. Haiek zure bila dabiltza, baina zuk ederki dakizu ezer onik ez dutela nahi. Harrapatu egin zaituzte. oihu egin duzu. Aurpegia esku zaurituez babestu duzu. Odola darie.

Zugandik urrundu nahiko zenuke istorioaren amaiera, sekula bizi izango ez bazenu bezala; alferrik. Lehen atala datorrenean, metatu egiten zaizkizu gainontzekoak buruan. Gatibu bat ikusi duzu gela ilun batean, zaratak noiz isilduko zain. Atea ireki duzu zentimetroz zentimetro, oinutsik ibili zara korridorean; suak argitu egin du sukaldea; dardar egin duzu; bila abiatu zara; ez duzu dudarik egin. Haien gelara doan korridoreko ispiluak irudi ia ezezaguna itzuli dizu; beldurtu egin zaituzte begi beltzak, odol lehor sudurrari itsatsiak, kopeta eta masailetako erredurak, belarri zaurituak, zeure buruak berak... Betiko bukatu nahiak baino ez zaitu bultzatzen. Nekez estutu duzu esku txikia eta sartu egin zara. Zorionez lo daude biak.

Begiak itxi dituzu gehiagorik ez ikusteko. Alferrik.

Amumak leun joko du atea. Afaltzeko ordua da. Zurekin hitz egin nahiko luke. Ez da ausartu.

Ez dakizu zer ari zaren jaten, begirada platerean gelditu arte. Gorputz osoa astindu duzu eskuan haren eskua nabaritu duzunean; gelditu egin zara, sardexka ere geldirik ahoaren eta mahaiaren artean. Hunkitu egin zara, nahi gabe ere. Musutxua eman dizu. Zerbait kontatzen hasi da. Inoiz baino alaiago dirudi. Motorra duzu.

Biharamunean ez zara institutura iritsi. Inork ez du zure hutsa sumatu; ikasketa-burua baino ez da, azkenik, konturatu Fiz Vilariño Pereira, ikasle berria, astebetean ez dela klasera agertu. Etxera deitu dute. Amumak negar egin du.

Goardia Zibila hasi da zure bila. Mendian topatu dute, motorraren ondoan, zure gorputz apurtua. Irribarre egiten duzula dirudi. Amumak negar egin du eta arrosario aleak erabili ditu berriro ere.

Ikastetxeak ateak itxi behar ditu. Zalaparta patioan, barreak, lasterketak, karpetak airean. Jaieguna. Inor ez da zutaz gogoratu.