Martinezena

Har dezagun berriro Joannateguyren saiakeraren haria. Hona hemen bigarren zatia. Uste dut zortzi izango direla denetara.

 (...) 

EUSKARARI ESKER DAKIGUNA

Euskaraz mintzo garenok badakigu gure arbasoak nor eta zer ziren. Liburuek esaten digute, gerrara joanez gero, euskaldunak gizon gaitzak zirela, zenbat-nahi bortitzak baldin baziren ere Erromako armadak; eta garaitu bazituzten ere bazter guztietako jende-aldeak, ezin garaitu ahal izan zituztela euskaldunak, egun arte ezin landatu izan dituztela beren banderak Bizkaiko mendietan.

Liburuetatik dakigu gure arbasoek askotan buru emateko izan dutela, batean Erromako armadei, bestean moroei, edo frantsesei, eta buru eman dutela inoiz amorerik eman gabe, eta amore eman ordez jo eta jipoitu dituztela behin baino gehiagotan erromanoak, moroak, frantsesak eta besterik ere bai.

Liburu frankotan irakur daiteke lazgarri zela ikustea euskaldunak nolako kopetarekin jartzen ziren etsaiari buruz, ez bakarrik beren herrian zirelarik, baina herritik atereak, beste armada batzuetan ere.

Hitz batez badakigu euskaraz mintzo garenok, uretan eta lehorrean, inoren beldur ez ziren gizon batzuen semeak garela.

Eta horrelakoa jakiteak ez al du deus baliorik?

Deusik ez al du balio jakiteak gure arbasoak eta aitak nolako gizonak ziren? Deusik ez al du balio nolako aitoren semeen haurrak garen esan ahal izateak?

Ez da hori niri iruditzen zaidana.

(...)

Aspaldian aipatu nizuen Bazilio Joannateguyren "San Benoaten bizitzea", Klasikoak bildumakoa. Liburu eder horrek badakar eranskin batean Joannateguyren saiakera, "Eskuara" izenekoa, irabazle suertatu zena Urruñako Euskal Jaietan, 1902. urtean. Horri esker, Joannateguyk 100 franko politsikoratu zuen.

Testua hizkuntza politikazko pieza jakingarria izanik, laburtu eta moldatuko dizuet. Komentatzeko mordoa dauka testutxoak. Besteak beste, euskaldunak aipatzen dituelarik, askotan (ez guztietan, ordea) gizonak baino ez direla agertzen, emakumerik ez balego bezala. Benetan deigarria egiten zait hori.

Hainbat kapitulutan banatu dut oso idazki luzeak ez egitearren. 

Irakur dezagun, besterik gabe. Hona hemen:

 ESKUARA

Euskaldun ez den jendea, erdaldun bat izan dadiela errengurarik eta axolarik gabe gure mintzaira maiteaz, ez luke horrek gauza handirik esan nahi. Zer doakigu guri ere erdaldunak mintza daitezela gisa batera edo bestera? Erdaldun batzuek begietan hartua izan dezatela euskara; banoa urrunago, egin ditzatela zazpi eginahalak gal dadin lehen bait lehen, hori ere adi liteke hein baterainokoan.

Baina inola ere adi ez dezakedana da nola Euskal Herrian sortuak diren euskaldun seme batzuek ez zuketela gehiagoko atxikimendua beren amaren altzoan ikasi mintzairarentzat; nola izan daitezkeen ekarriak hain erraz euskararen bazterrera uztera.

Euskaltzale egiazko bat joan dakiela halako horiei esatera ez luketela euskara galtzen utzi behar; baina, jardesten ez badute ere euskaratik zer aterako duten? Euskarak zer emango dien? Haiek, aitzina ere, berdin ezaxol izango baitira, eta amodiorik gabe beren haurreko mintzairarentzat.

Eta bizkitartean bestelako ikustaterik zor genioke, bai, gure euskara ederrari.

(...)

Kontakizun honen jatorrizko titulua Presente imperfecto da eta Vidas exemplares izeneko liburu batean dator. Uxía Casal egilearen lana da, galizieraz idatzia. Uxía Casal adiskidea izanik, euskaraz eman dut nik kontakizun hori harentzako opari eta omenaldi modura.

Orainaldi bukatugabea

Bizkarra hormaren kontra bermatu duzu eta zangoak tolestu; eskuez eutsi diozu buruari, baina ukalondoen astuna izterretan ez duzu atsegin. Ideia bakarrak bete zaitu burua eta, ahal izango bazenu, urrun egongo zinateke, jendez beteriko patio honetatik oso urrun. Lagun talde ugari daude barreiaturik, beren gauzen gainean mintzo, baina zu ez zara bateko ere kide. Nahiago duzu bakarrik egon. Gaur. Lehen. Beti.

Samindurik sentitu zara ezinbestez; dena den, susmoa duzu zuk ere arduraren bat baduzula bizi zaren egoera horretaz, zeure borondatez banandurik zuk ere nolabait ekarri duzula inork ere nola duzun izena ez galdetzea, inor ere zuregana ez bueltatzea eta zerbait adeitsu, atsegin lagunkiro esan. Lagunik ez duzu toki honetan; adiskiderik ez. Informazioa nondik atera duzun ere ez dakizu, baina ziur zaude inguruko guztiek daukatela zure iraganaren berri, urruti gorde nahi izan duzun iraganaren berri. Etsaiak ez dira; axolagabe, ordea, bai, existituko ez bazina bezala, ikustezina bazina bezala. Ez duzu gogoko, baina murgilduegi zaude zeure kontuan eta ez zara konturatzen eraiki duzun hesiak, babestu ez ezik, ezkutatu ere egin zaituela.

Burua altxatu duzu, besaurreak lepoan utzita. Mahaikideak norbaitekin hitz egiten du; ez duzu ondo ikusten itzalean. Haien ondoan, beste sei lagunek entzuten ez duzun zerbaitez eztabaidatzen dute; sumatu duzu, dena den, zenbait interesgarria dela, oso aurpegi alaia egiten dute-eta. Astun zutitu zara eta ikastetxe barrurainoko bideari ekin diozu. Aurreneko aldiz jabetu zara zeure bakardadeaz. Damutu zaizu.

Goizaldea geldo-geldo igaro da, segundoak banan-banan zenbatzeko moduan, amumak arrosario aleak erabiltzen dituenean bezala, zuretzat baliagarria ez den kontsolamendu horri atxikita. Bakarrik irten zara, gorputz bat atearen kontra pilatutako gorputz-itsaso batean galdua, eta horrela, jende alai zalapartatsuaz inguratua, multzoaren beroaren erdian zaudela, ziztada mingarria nabaritu duzu bularrean. Mingarria eta hotza. Negar egin nahi izan duzu, baina horelako lasaituari makalkeria deritzozu; azkarrago ibili zara orduan, korrika ia, etxea iritsi eta inor ez dadin kontura gogoan zer daramazun.

Amumak zure musu bat nahiko luke; ez diozu eman; mahaira eseri zara eta jan egin duzu hitzik esan gabe. Amumak itxaron egiten du. Aspalditik hona dago zuk barnea noiz askatzeko zain. Alferrik. Logelan sartu zara eta barrutik itxi duzu atea. Irratia piztu duzu eta edozein musika mota, bost axola dizu, entzun duzu. Azkenik, intimitatean, baimena eman diezu malkoei begietatik irteteko. Ezin izan diezu eutsi. Lokartu egin zara.

Arratsaldean esnatu zara, buruko minaz, iragana bertan duzula. Loak amesgaiztoa berpiztu dizu berriro. Izu itzelak gelditu egin zaitu. Haiek zure bila dabiltza, baina zuk ederki dakizu ezer onik ez dutela nahi. Harrapatu egin zaituzte. oihu egin duzu. Aurpegia esku zaurituez babestu duzu. Odola darie.

Zugandik urrundu nahiko zenuke istorioaren amaiera, sekula bizi izango ez bazenu bezala; alferrik. Lehen atala datorrenean, metatu egiten zaizkizu gainontzekoak buruan. Gatibu bat ikusi duzu gela ilun batean, zaratak noiz isilduko zain. Atea ireki duzu zentimetroz zentimetro, oinutsik ibili zara korridorean; suak argitu egin du sukaldea; dardar egin duzu; bila abiatu zara; ez duzu dudarik egin. Haien gelara doan korridoreko ispiluak irudi ia ezezaguna itzuli dizu; beldurtu egin zaituzte begi beltzak, odol lehor sudurrari itsatsiak, kopeta eta masailetako erredurak, belarri zaurituak, zeure buruak berak... Betiko bukatu nahiak baino ez zaitu bultzatzen. Nekez estutu duzu esku txikia eta sartu egin zara. Zorionez lo daude biak.

Begiak itxi dituzu gehiagorik ez ikusteko. Alferrik.

Amumak leun joko du atea. Afaltzeko ordua da. Zurekin hitz egin nahiko luke. Ez da ausartu.

Ez dakizu zer ari zaren jaten, begirada platerean gelditu arte. Gorputz osoa astindu duzu eskuan haren eskua nabaritu duzunean; gelditu egin zara, sardexka ere geldirik ahoaren eta mahaiaren artean. Hunkitu egin zara, nahi gabe ere. Musutxua eman dizu. Zerbait kontatzen hasi da. Inoiz baino alaiago dirudi. Motorra duzu.

Biharamunean ez zara institutura iritsi. Inork ez du zure hutsa sumatu; ikasketa-burua baino ez da, azkenik, konturatu Fiz Vilariño Pereira, ikasle berria, astebetean ez dela klasera agertu. Etxera deitu dute. Amumak negar egin du.

Goardia Zibila hasi da zure bila. Mendian topatu dute, motorraren ondoan, zure gorputz apurtua. Irribarre egiten duzula dirudi. Amumak negar egin du eta arrosario aleak erabili ditu berriro ere.

Ikastetxeak ateak itxi behar ditu. Zalaparta patioan, barreak, lasterketak, karpetak airean. Jaieguna. Inor ez da zutaz gogoratu.

Amelia Hernández Mata idazleak Piarres Lafitteren ekintzabideak (1920-1944). Kultura jasoko euskaltzaleen sarearen baitan liburua plazaratu berri du, Euskaltzaindiak argitaratuta.

Izenburuak adierazi bezala, liburuak Lafitte idazle lapurtarraren lana aztertzen du eta bizi izan zuen aroa ere bai, intelektualez (pentsalari, idazle, ziantzialari) jositako aroa izan baitzen. Haien iturri nagusia Eliza izan zen, gehienak apaiz irakasleak izanik. Hortaz nabarmentzen du Hernándezek garaiko apaiz euskaldun guztiak ez zirela liberalismoaren kontrakoak eta Lafitte katolizismoaren ikuspegi totalitariotik urrundu zenetariko adibide argia dugula.

Hernándezek, Lafitteren sare intelektualaren kideen berri emateko datu basea sortu du. 1920tik1944ra bitartean kultur sare mamitsua osatu zen Iparralde euskaldunean eta Lafitte horren partaide nagusia izan zen.

Amelia Hernández Mata Bilbon jaio zen 1964an eta Euskal Filologia ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean. Liburu berri hau haren doktorego tesia da. Beste hainbat lan argitaratu du Laffiteren lanei buruz.

Txiste benetan eskasa nirea. Azaldu nahi nuen Euskaltzaindiak Leizarragaren Testamentu Berria erosi berri duela. Ez merke, ordea, 20.500 ingeles libera (27.000 bat euro) ordaindu baitio Sotheby's enkante etxeari.

Sotheby'sek pasa den azaroan atera zuen liburua enkantera, baina inork ez zuen erosi. Geroago hitz egin zuen Euskaltzaindiak etxearekin eta erosketa adostu.

Liburu erosi berria klasikoaren lehen bertsioa da, 1571n argitaratua. Antza, 1907. urtean libururaren 26 ale zebiltzan munduan. Egunera hamabi bat iritsi omen dira, Euskaltzaindiaren iritziz.

Hori guztia eta gehiago, beti legez, Azpeitiko Euskara Patronatuaren web gunean: www.erabili.com

Patxi Salaberria eta Juan Jose Zubiri euskal filologoek "Biraoak. Nafarroan bilduak" liburua atera berri dute Pamiela argitaletxean. Ehunka birao bildu dute liburura ikerlari biek, asmoa darabiltelarik euskaraz berba itsusirik ez dagoelako uste ustela galaraztea eta hizkera adierazkorra bizirik iraunaraztea.

Liburuak madarikazio zerrenda ez ezik, azalpenak ere badakartza esamoldeen jatorriaz eta sarriaz eta "erabiltzeko arauak" ere bai.

Liburura jo dezake, beraz, Nafarroako euskal biraoen berri jakin nahi duen orok. Liburua aurkezteko ekitaldian, dena den, Zubirik gaineratu zuen oso gomendagarria dela halaber euskaldunberrientzat, ikasgelan nekez entzuten baita horrelako berbarik. Egileen iritziz, ez dago gaztelaniara jo beharrik madarikatzeko eta euskal baliabideak gaztelaniazkoak bezain eraginkor eta mingarri direla.

Urtebete eta erdia eman dute filologo biek lanean, Nafarroako hainbat herritako zortzi lagunek lagundurik. Liburuak lehen zatian sarrera orokorra egiten du, lanaren metodoa aurkeztu eta biraoak egiteko atzizkiak eta bitarteko sarrienak, eta biraoak zelan ahozkatu behar diren. gero dator birao zerrenda, alfabetoaren ordenaz eta, horretaz gain, bakoitza non erabiltzen den, zein esangura duen eta zenbaterainoko indarra leku bakoitzean.

Bigarren zatian, berriz, esanguraren arabera sailkatu dituzte biraoak, sinonimo, adibide eta guzti. "Indargarriak" izeneko kapituluan, azkenik, azaltzen dute nola eman diezaiekegun indar handiagoa esamolde itsusiei, hainbat berba gehituz. Eta bukatzeko, biraoak dakartzaten 37 literatur lan hautatu dute.

Dudarik gabe, liburu ezin interesgarriagoa euskararekiko interesa dugunontzat.

Urriaren 10ean hasi zen munduko liburu azokarik handiena Frankfurten. Aurten Katalunia da ohorezko gonbidatua. Euskal Herriaren partetik, Miren Azkarate Kultura sailburua eta Patxi Baztarrika sailburuordea ere izan dira hor, hainbat euskal editorerekin batera.

Idazleei ari bagara, Arantxa Urretabizkaia, Xabier Montoia eta Ibon Uribarri entzuteko parada izango dute bisitatzaileek eta Petra Elser eta Idoia Noble itzultzaileak ere bai.

Frankfurteko azokaren 59. edizioa da aurtengoa. Zazpi mila eta piko erakusletari egongo dira eta 110 herrialdetako nobedadeak aurkeztuko dituzte astebetez. Horrelaxe bilakatzen da Frankfurt kontratazio eta harremanetarako gune nagusi. Aurten hirugarren aldiz lortu da euskal literatura sustatzeko ekitaldian egitarau ofizialean sartzea. Bejondaiela!

Aurreko batean ere idatzi dut hemen saindu-sainden biografiak, hagiografiak bada, ditudala atsegin oso.

Aspaldi honetan Bazilio Joannateguy-ren "San Benoaten bizitzea" daukat eskuarte eta begiaurrean. [Ahaztu baino lehen, Joannateguyren liburu oso bat, "Sainduen bizitzea", daukazue Interneten eskuragai: hemen.]

"San Benoaten bizitzea" Klasikoak bilduman kaleratu zen 1996. urtean, edizioaren paratzailea Inazio Mujika Iraola dela.

Joannateguyk 1887an argitaratu zuen aurreneko aldiz. Lapurteraz idatzi zuen, nafarreraren eta zubereraren ekarri handiarekin.

Euskal prosa edertu, arindu eta hobetu nahi duen orori gomendatu ohi diot nik klasikoak irakurtzea eta abadeen lanak gehienbat. Abadeek eta hagiografiak euskal prosaren gailurra jo zuten nire uste apalean eta zer ikasi handia diegu.

Joannateguyren liburu hau horren adibide garbia da: esaldi musikal adierazkor mamitsuak, erritmo bizia, hiztegi oparo landua baina ez bihurria eta, azkenik, irakurketa atsegin emankorra.

PS. Liburu honi eta, oro har, euskal klasikoei buruzko artikulua, Felipe Juaristirena, duzue hemen irakurgai. Eta beste bat, Joannateguyren lanen gainekoa, hemen.

Margoa: San Benoaten afaria (1660), Frai Juan Andres Rizzi egile.

Krispin Beovide frantziskotarrak idatzi zuen "Asisco loria", San Frantzisko Asiskoaren hagiografia, bada, 1885ean eta Klasikoak bilduman argitaratu zuen Euskal Editoreen Elkarteak 1992an.

Beovidek gipuzkeraz idatzi zuen (giputza zen bera, Zarautzen eta Tolosan bizi izandakoa), behenafarreraren ñabardura batzuekin.

Erromantzekoen antzeko joskera darabil, klasiko askok bezalaxe, eta euskal kondaira tradizionaleko formula sintaktikoak agertzen dizkigu: "Bazen behin...", "Au zan gizon bat..."

Euskara jatorra, garbia, herrikoia darabil, oso komunikatiboa, oso baliagarria gaur egun ere bai ("gaur dan egunian" dio Beovidek), alfabetatu gabeek entzutekoa, hark berak dioen bezala: "Zerorrek ezpadakizu letzen, beste bati irakur azi egiozu."

Eta nik ikasleei eman ohi diedan gomendioa bera ematen die irakurleei: nik gomendatu ohi diet euskal liburu klasiko bat hartu eta egunean zatitxo edo kapitulutxo bat irakurri eta prosodia, erritmoa, barneratzea. Beovidek gauza bera dio, baina nik baino askoz politago: "Egunean orritxo bat bedere letu biar dezu".

Horrelaxe egin dute Zumaian, bookcrossing-ean hain zuzen ere. Euskaraz egiten den aurreneko aldia omen da.

Udalak 30 liburu euskarazko, jatorrizkoak eta itzulpenak, hartu eta herrian banatu ditu, erraz topatzeko moduan. Liburu guztiak daude egoki identifikaturik, baten batek aurkitzen duenak berehala jakin dezan topatutakoa askatuetako bat dela.

Udalak jendeari eskatzen dio, liburu bat hartuta, www.zumaia.net/liburulibre gunean sartzea eta hainbat datu ematea: liburua non topatu duen, irakurri ostean non utziko duen eta zer iruditu zaion.

Ekimenaren berezitasun nagusia da helduentzako begirakoa izatea, haurren irakurzaletasuna pizteko ekimenak sarriagoak izaten baitira.

Esperimentua arrakastatsua izanez gero, berriro arituko direla bookcrossingean diote Udalekoek. Hala izan bedi!