Martinezena

Roberto Alkarterri: Erdarakadak edo 'gaztelaniakadak' ote? in www.erabili.com

Laburpena

Aspaldi honetan hainbat hitzalditan egotea egokitu zait eta kezka piztu didaten hiruzpalau esapide ekarri nahi ditut foro honetara.

Oso hizlari prestigiotsuei entzun dizkiet eta horrexek kezkatu nau gehien, hau da, hiztun onek halakorik bara-barra erabiltzeak; horregatik zalantzatan jarri didate nik molde horietaz hain irmo eta segurutzat nuen (aurre)iritzia, orain arte guztiz ziur egon bainaiz erdarakadak direla. Orain, ordea, zalantzak bizi nau.

Hauexek dira esamoldeok:

1.- *hastera goaz -> ekingo diogu, hasiko gara

2.- *ez bakarrik ... baizik eta -> ez ezik ... ere, aitzitik

*Ez futbola bakarrik, baizik eta gainerako kirol guztiak gustatzen zaizkit -> Futbola ez ezik, gainerako kirol guztiak gustatzen zaizkit

*Ez bakarrik ez duela suspenditu, baizik eta bikain atera duela azterketan -> Ez du suspenditu; aitzitik, bikain atera du azterketan

3.- *Nola ...-en -> -ez gero, -eta, bait-

*Ez naiz zelaira partida ikustera joango, nola telebista emango duten -> telebistan emango dutenez gero; telebistan emango dute-eta; telebistan emango baitute

Batzuetan gaztelaniatik hurbil-hurbileko moldeak erabiltzen ditugu eta ez omen dira erdarakada: gogoak eman didalako egin dut; eskuimuinak eman nire partez; beste oilar batek egingo luke kukurruku.

Beste batzuetan, berriz, errazegi hartzen ditugu erdarakadatzat. Gaztelaniaz berdin-berdin esaten direlako al dira erdarakada? Zein hizkuntzatan dira lehenagokoak? Gaztelaniaz ala euskaraz?

consciente. soy c. de que ...: jabeturik nago ... –la.

cuenta. tener en c.: aditu: Zalantzarik ez daukagu gure deialdia adituko duzuela. A mi c.: neure dirutik, kostura, lepotik. Dar c. de algo a alguien: NORI -az kontu eman. A fin de c.: azken buruan, azken batean. Déjalo de mi c., a mi cargo: bego ene gain. Por su c. y riesgo: bere gain eta galorde. Sin tener en c.: ezertan hartu gabe. Darse c. de, reparar en: -ri erreparatu, -ri begi eman. No se dieron c. de la capacidad de aquel muchacho: ez zioten erreparatu mutiko haren gaitasunari. Ten en c., date c. de que: kontu egin, egizu kontu … -la. Darse c., ocurrírsele: enseguida se dio c. de que: gogoak eman zion berehala ....-la. Me doy perfecta c. de que: ederki jabetzen naiz ... –la.

fastidiar. ¿No te fastidia que va y me dice a mí -¡a mí!- que ...?: Nori eta niri -niri!- esan ez zidan ba aurpegira...? // ¡No te f. que se me ha parado el coche!: Kotxea ibili ezinik gertau ez zait, ba!

fastidioso. ernegarri

necesidad. me visto en la n. de: -tzeko premian gertatu naiz. Lo hizo por n.:  bizi beharrak eraginda egin zuen. La pura n.: behar gorriak bultzaturik egin zuen.

Irakurri lehen eta bigarren eta hirugarren atalak.

Konklusioak

Agertu ditudan bertsio guztietatik, kohesioa, koherentzia eta egokitzapena irizpide hartuta, lau hauek ditut nahien:

EBAZPEN HONEK, ETA (BERAU) 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du behin-behineko zerrenda nortzuk dauden onartuak eta batzer utziak; ezartzen du zer epe dagoen erreklamazioak aurkezteko; eta zehazten du zer egun, ordu eta tokitan egingo den lehenengo ariketa aipaturiko lan-poltsarako.

EBAZPEN HONEK, (BERAU) 2004ko otsailaren 19an eman duela(rik) Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du behin-behineko zerrenda nortzuk dauden onartuak eta batzer utziak; ezartzen du zer epe dagoen erreklamazioak aurkezteko; eta zehazten du zer egun, ordu eta tokitan egingo den lehenengo ariketa aipaturiko lan-poltsarako.

EBAZPEN HONEK, zeina 2004ko otsailaren 19an eman duen Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du behin-behineko zerrenda jakinarazteko nortzuk dauden onartuak eta batzer utziak; ezartzen du zer epe dagoen erreklamazioak aurkezteko; eta zehazten du zer egun, ordu eta tokitan egingo den lehenengo ariketa aipaturiko lan-poltsarako.

EBAZPEN HONEK, (berau) 2004ko otsailaren 19an eman duela(rik) Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du behin-behineko zerrenda jakinarazteko nortzuk dauden onartuak eta batzer utziak; ezartzen du zer epe dagoen erreklamazioak aurkezteko; eta zehazten du zer egun, ordu eta tokitan egingo den lehenengo ariketa aipaturiko lan-poltsarako.

Aukerok jasoak dira, jantziak, aposizioa darabilte, eta ez "eta" juntagailua, eta aditzek argi eta garbi islatzen dute zein subjektu duten.

Informazioa egoki sekuentziatu behar da, progresio tematiko egokian. Eta horretarako, gehienetan ezin dira kalkatu erdarazko egiturak: erdaraz badago ordena egokian emanda informazioa eta euskaraz iruntzitara ematen badugu, zelan izango du progresio tematiko egokia euskarazkoak? Are gehiago, jakinda euskara hizkuntza berbala dela nagusiki, idazle-itzultzaile lar dabiltza euskararen hizkuntza tipologia erdararen hizkuntza topologia bihurtu guran eta hortik datozkio kontuak eta komediak euskarari.

Irakurri lehen eta bigarren atalak. 

Formulismoa bera

Gaztelaniaz formulismoak ("por la que") ederto lotzen ditu aurreko eta atzeko informazio biak, bikain kohesionatzen ditu. Euskaraz, ostera, formulismoak ("-ena") azken lekuan dago eta ez du ezer kohesionatzen. Formulismoak aurrea eta atzea lotu behar dituelarik, horretarako baditu euskarak baliabide bat baino gehiago; berbarako, "eta" juntagailua eta "bere" erakuslea batera erabilita:

EBAZPEN HAU 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak eta bere bidez argitaratzen da behin-behineko zerrenda nortzuk dauden onartuak eta bazter utziak ...

Beste baliabide bat, idazle klasikoek erabilia eta nire ustez guztiz egokia, zeinismoa da:

EBAZPENA 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, zeinaren bidez argitaratzen den / baita ...

Hiru parteak batera

Beste aldaketa batzuk egingo ditut: aditzak aktibo bihurtu, formulismoa kendu eta "aipaturiko lan-poltsan" atzera eraman eta "-rako" eman. Hona hemen emaitza:

EBAZPEN HAU 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak; argitaratzen du behin-behineko zerrenda nortzuk dauden onartuak eta bazter utziak; ezartzen du zer epe dagoen erreklamazioak aurkezteko; eta zehazten du zer egun, ordu eta tokitan egingo den lehenengo ariketa aipaturiko lan-poltsarako.

Beste baliabide batzuk erabiliko ditut: zeinismoa, "eta" juntagailua eta "-ela(rik)":

EBAZPEN HONEK, zeina 2004ko otsailaren 19an eman duen / baitu Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du ...

EBAZPEN HONEK, eta berau 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du ...

EBAZPEN HONEK, (berau) 2004ko otsailaren 19an eman duela(rik) Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du ...

"Berau" erakusleak bikain lotzen ditu aurreko eta atzeko sekuentziak. Ikus ditzagun hainbat aukera:

EBAZPEN HONEK, berau emana 2004ko otsailaren 19an Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du ...

EBAZPEN HONEK, berau 2004ko otsailaren 19an emana Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du ...

EBAZPEN HONEK, berau 2004ko otsailaren 19an Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak emana, argitaratzen du ...

Beste aldaketa bi hauek egingo ditut: erakuslea aldatu eta aposizioa desegin. Emaitza bikain dago irakurgarritasunaren aldetik:

EBAZPEN HONEK, eta berau 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du ...

Badira beste baliabide bi eskema horretarako. Batak informazioa "zertarako" formatoan ematen du:

EBAZPEN HAU 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, behin-behineko zerrenda argitaratzeko nortzuk dauden onartuak eta bazter utziak; epea ezartzeko erreklamazioak aurkezteko; eta egun,ordu eta tokia zehazteko lehenengo ariketa egiteko aipaturiko lan-poltsarako.

Eraman dezagun orain aurrera "-t(z)eko" menderagailua:

EBAZPEN HAU 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzeko behin-behineko zerrenda nortzuk dauden onartuak eta bazter utziak; epea ezartzeko erreklamazioak aurkezteko; eta zehazteko egun,ordu eta tokia lehenengo ariketa egiteko aipaturiko lan-poltsarako.

Azken eredu horretako esaldi batzuk "Peru Abarka"n dauzkagu eta Frai Mateo Zabalak ere bere sermoietan, galdegaia txikia izan arren, aurrera ohi darama:

Ez zaizue agintzen batzeko ejerzitu handiak, aurkitzeko ondasun handiak hauei pagatzeko; ez iraultzeko uriak, irabazteko gazteluak, hiltzeko gizonak.

Beste baliabideak, berriz, "-ela(rik)" menderagailua darabil:

EBAZPEN HAU 2004ko otsailaren 19an eman duela(rik) Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, argitaratzen du ...

Beste aldaketa bat egingo dut "jakinarazteko" txertatzeko eta azkeneko aditz biak ("ezarri" eta "zehaztu") ezabatzeko:

EBAZPEN HAU 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak, eta argitaratzen du behin-behineko zerrenda jakinarazteko nortzuk dauden onartuak eta bazter utziak; zer epe dagoen erreklamazioak aurkezteko; eta zer egun,ordu eta tokiran egingo den lehenengo ariketa aipaturiko lan-poltsarako.

Irakurri lehen atala. 

Formulismo ostea

Informazio hau dago formulismo ostean:

Erdaraz:
- se da publicidad a la relación provisional de admitidos/as y excluidos/as,
- se establece el plazo de reclamaciones
- y se fija día, hora y lugar para la realización del primer ejercicio para la bolsa de trabajo arriba mencionada.

Euskaraz:
- aipaturiko lan-poltsan onarturikoen eta bazter-utzitakoen behin-behineko zerrenda argitaratzeko,
- erreklamazioak aurkezteko epea ezartzeko,
- eta lehenengo ariketaren eguna,ordua eta tokia zehazteko.

Aldaketa egingo diot lehenengo atalari eta honela emango dut:

... argitaratzen da behin-behineko zerrenda nortzuk dauden onartuak eta bazter utziak

Euskaltzaindiaren Gramatika batzordeak jorratu du gai hau EGLU-V liburukian (1.6.3. Zehargalderak, izenaren osagarri?, 153-155 or.) eta hona hemen hango adibide batzuk:
Galdera egin didate Madrilen zenbat aldiz izan naizen
Beldurra sentitu dut noiz hilko naizen
Dudak ditut etorriko ez ote den
Surmurra zabaldu da nola aberastu ote den
Kezka handia dut zer esango didan
Ikara sartu zaio gorputzean nola biziko den

Bigarren atala ("se establece el plazo de reclamaciones") berdin eman dezakegu: "ezartzen da zer epe dagoen erreklamazioak aurkezteko".

Eta hirugarrena ("y se fija día, hora y lugar para la realización del primer ejercicio para la bolsa de trabajo arriba mencionada") ere honela: "eta zehazten da zein / zer egun,ordu eta tokitan egingo den lehenengo ariketa...".

Mitxel Kaltzakorta: "Laburpenak euskarazko boletinetan" in Senez, 2009, 37.zk.

Laburpena

Boletin bateko laburpen hau erabiliko dut, aztertzeko eta komunikagarriago bilakatzeko:

"BOLSA DE TRABAJO DE TÉCNICOS DE INTERVENCIÓN
RESOLUCIÓN de 19 de febrero de 2004, del Director del Instituto Vasco de Administración Pública, por la que se da publicidad a la relación provisional de admitidos/as y excluidos/as, se establece el plazo de reclamaciones y se fija día, hora y lugar para la realización del primer ejercicio para la bolsa de trabajo arriba mencionada."

"IHARDUKETAKO TEKNIKARIEN LAN-POLTSA
EBAZPENA, 2004ko otsailaren 19koa, Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariarena, aipaturiko lan-poltsan onarturikoen eta bazter-utzitakoen behin-behineko zerrenda argitaratzeko, erreklamazioak aurkezteko epea ezartzeko, eta lehenengo ariketaren eguna,ordua eta tokia zehazteko dena."

Laburpen horrek hiru parte ditu: formulismo aurrea, formulismo ostea eta formulismoa bera. Azter ditzagun banan-banan.

Formulismo aurrea

"RESOLUCIÓN de 19 de febrero de 2004, del Director del Instituto Vasco de Administración Pública, ..."
"EBAZPENA, 2004ko otsailaren 19koa, Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariarena, ..."

Itzulpen hori hobetu nahian, badauzkagu baliabide hauek:
- "eta" juntagailua
- zeinismoa: "zein -en/bait-"
- nonismoa: "non -en/bait-"
- beronismoa: "bera, berau, hau, bertan, han, eurok, bere..."

Gaztelaniazko perpausa estilo nominalean dago eta euskaraz imitatu egin da. Lehenengo osagarria euskaraz ("2004ko otsailaren 19koa") erraz irakurtzen da, ia erdaraz bestean. Bigarrena ("Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariarena"), berriz, nekezago irakurtzen da euskaraz erdaraz baino. Izan ere, gaztelaniaz ordena logikoan daude osagaiak, aurrenengo lekuan daudela informazio burua ("Director") eta semaforoa ("de"); euskaraz, ostera, hurrenkera antilojikoan daude osagaiak, azken lekuan daudela informazio gunea ("Zuzendaria") eta semaforoa ("-aren").

Euskaraz estilo berbala da nagusi, eta ez nominala. Estilo berbalean erabili nahian, hainbat aldaera aterako ditugu:
- Zeinismo bidez: EBAZPEN HAU, zeina 2004ko otsailaren 19an eman baitu / duen Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak
 - Semaforo barik: EBAZPEN HAU 2004ko otsailaren 19an eman du Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko Zuzendariak

Irakurri lehen eta bigarren atalak.

Horren guztiaren ondorioz dugu itzultzaile bikaina inoiz gutxitan izango dela interprete bikaina ere bai. Baten bat, agian, ona izango da bietan, baina ez bikaina.

Itzultzaile onak pazientzia, eramana, pertseberantzia eta diziplina behar du: interpreteak, berriz, azkar erantzuteko gaitasuna eta bat-batekotasuna.

Eta zer ekarriko digu etorkizunak itzultzaile eta interpreteoi? Itzultzaileak aurre egin beharko dio (aurre egiten dio gaur egun ere) globalizazio gordinari, erraz ordeztuko baitute lurrraren betste muturreko beste itzultzaile merkeago batekin.  Alemanetik gaztelaniarako itzulpenak, kasu, gero eta sarriago enkargatzen dira Alemaniatik Europako Ekialdera, Indiara edo Txinara. Hobeak direlako? Ez. Askoz merkeagoak direlako.

Prezioan ezin izango dugu sekula lehiakorrak izan. Tarifak merketzen baditugu, gureak egin du. Aukera bakarra kalitatea, bikaintasuna dugu eta, ahal izanez gero, espezializazioa alor bakan batzuetan: ez dago itzultzaile susmagarriagorik, hizkuntza batzuetatik batzuetara diharduena eta bere webgunean berrogei espezializazio-alor agertzen dituena baino.

Interpreteek etorkizun apur bat itxaropentsuagoa dute, haien lanbide "presentziala" izanik. Dena delarik, espainola darabiltenek pairatu behar izaten dute ingelesa gero eta sarriago erabiltzen dela "lingua franca" gisara: nazioarteko batzarretan interpretaziorako aurrekontua dirutza majoa izanik, sos batzuk aurreztu nahian, saiatuko dira "gutxiengoen" hizkuntzak kentzen, parte-hartzaileei galdetuko diete ingelesez moldatzen ote diren, askok, lotsaz edo, sekula ez dute egiazko ezetza emango eta hop! kanpora espainolaren kabina.

Irakurri lehen atala.

Lanbide biek ezaugarri asko dituzte komunean. Biek, hala itzultzaileak nola interpreteak, jakin behar dituzte oso ondo, bikain, lanean darabiltzaten bi hizkuntzak. Eta behar duten hizkuntza-jakite hori ez datza bakarrik hiztegian, ezinbestekoa baita hiztegia jakitea, baina ez nahikoa. Gainera, hizkuntzak jakiteaz gain, hizkuntza horiek dagozkien kulturak ere ederto ezagutu behar dituzte. Eta nolakotasun bat ere behar dute hala itzultzaileak nola interpreteak: jakinmina, alegia; berben atzeko kulturak ezagutzeko grina.

Hona hemen, berriz, bien arteko desberdintasunik handienak. Itzultzaileak betiere dauka aurrean testu nahiko landua eta behin betikoa. Asti luzea dauka lantzeko. Kontsultak egin ditzake liburuetan eta ordenagailuan. Lankide bati galdetzea ere badauka zalantzaren bat eta behin eta berriro irakurri eta zuzendu dezake itzulitakoa.

Interpreteak, ordea, ezin du hori guztia egin. Egin dezakeen bakarra da bere burua ederki prestatu eta hornitzea, emanaldiari, jardunaldiari ekin baino lehen. Hainbatetan gertatuko zaio, gehienoi gertatu zaigun bezalaxe, interpretatu behar duen ahozko testua zertaz doan ere ez jakitea ("perretxikoak izango omen dituzte hizpide").  Nahiko nekeza izaten da batzar edo hitzaldi baten gaiaren gaineko dokumentazioa edo informazioa aldez aurretik lortzea eta, horretan tematuz gero, errieta egingo dizute, ziur. Interpreteak, azkenik, azkar jardun behar du.