Martinezena

• ...
• Lehen, erdara eta euskararen arteko distantzia Iruñean ez zen hain handia. orain arras arrotz egiten zaizkien euskal kutsuko honelako esaldiak: La madre y hemos venido. ¿Qué estabas tardada? ¿Pues? No soy cosa para nada. Vas a tomar mal... egunerokoan barra-barra erabiltzen baitzituzten erdaraz. Eta ikasleei, berantetsirik eta ez naiz deusetarako gauza eta gisakoak oso hurbilekoak zitzaizkien.
• Aditzarekin buru-hauste franko izaten dute, batez ere dut eta ditut berezi behar horrekin. Baina benetan misterioa ergatiboa da. Joan den irailean ikasle batek bi azterketa zituen egin beharrak, ingelesa eta euskara. urduri zegoen, euskarazko azterketagatik, ez bestearemgatik. Zergatik galdetu nion. "Ingelesak ka-rik ez duelakoz" erantzun zidan. Beldur naiz, izutu ere egin ote ditugun ikasleak "ka" horrekin.
• Hizkuntza bat ikastea neketsua da. Gogorrena, halere, eguneroko egitekoak utzi gabe, euskara ikasteko, astean zortziren bat orduko astia hartu behar izatea da. Horrexehgatik uzten diote askok euskara ikasteari, denbora faltagatik. Ondorioa: orduak eta ordutegiak malgutu beharra. Euskaltegietako eskaintza arrunta (egunean bi eskolordu) gain hartzeko gauza ez den asko dabil mundutxo honetan. Denborarik ez izatea ez da arrazoi bakarra, baina bai nagusia. Aski ez aurreratzea da aipatzen duten beste arrazoietako bat. Tarteko urratsetan maiz gertatzen da horrelako etsipena.
• Norbanakoaren ahaleginaz egin dira aurrerapausoak. Ikasteko ahalegina norbanakoak egin beharko du aurrera ere, baina lana arintzeko ahalik eta erraztasun handienak eman behar dizkiogu, zama guztia norbanakoaren bizkar utzi gabe. Badakigu ikasten ez hasteko edo ikaste-prozesua bertan behera uzteko arrazoi nagusia denbora falta izaten dela. Administrazioek eta enpresek denbora oparitu beharko liekete euskara ikasi nahi dutenei, irakasle eta funtzionarioekin egiten duten gisara. Lanetik liberatu euskara ikasi nahi duen nafar heldua, bere soldata eta lanpostua atxikiz, doako ikastaro trinkoetan edota barnetegietan euskara ikas dezan. Bat nator.

• Orain sei bat urte, Basaburuko udaletxearen berriztatze lanen amaieran, alkateak euskaraz prestatu zuen hitzaldia eta euskaraz irakurri zuen. Gobernutik etorritako ordezkaria haserretu egin zen, ordea, berekiko errespetu faltzatzat jo baitzuen euskaraz mintzatzea eta horrexekin hasi zuen bere hitzaldia, besteei errespetu falta egotziz; erdaraz, jakina.
• Euskara ez ikasteko erabiltzen duten arrazoi nagusia denbora falta da. Euskara zaila dela diotenak ere ez dira gutxi. Ez dut euskararen beharrik esan zuten 1996an 20 eta 29 urte bitarteko askok. Iaz Iruñerrian egindako azterketan, berriz, ez ikasteko arrazoi nagusia adinekoa izatea da. Iruñea, Barañain, Burlata eta Aatarrabiako 15 urtetik goitiko populazioaren % 19,7k esan digu ez duela euskara ikasteko inolako interesik.
• Euskaltzaindiak 1979an argitaratutako Hizkuntza borroka Euskal Herrian liburuan irakurri dugu, euskara ikasteko arrazoi nagusia herri honetakoa izatea dela, herri batek iraun ez dezakeelakoz bere hizkuntzarik gabe.
• Motibazioari lot nakion. Afektibo-ideologikoak dira nagusi; "maite dudalakoz" edo "gure herriko hizkuntza delakoz"bezalakoak. Arrazoi komunikatzaileek ere badute pisua, eta garrantzi gutxien, berriz, pragmatikoek, 1996ko azterketan. Iruñeko inguruan oraintze egin dugun azterketan ere arrazoi guztien artean identitatea nagusitzen da. Seme-alabekin mintzatzeagatik ikasi nahi dutenen artean gehienak emakumezkoak dira.

Donostian egin zuten otsailaren 29an. Hona hemen izen nagusia: Geroa bermatzeko, oraina ezagutu.

Lehenengo eta behin, Xavier Vila Bartzelonako Unibertsitateko irakasleak Kataluniako hezkuntza sistemaren inguruan egindako husnarketa plazaratu zuen. Haren arabera, Kataluniako konjunzio ereduak emaitza hobeak eman ditu Valentziako lerrokako ereduak baino. Dena dela, Katalunian ezagutza zabaltzea lortu den arren, hezkuntza sistemak gehienetan ez du lortu jatorriz gaztelaniadunak diren ikasleek hizkuntz jokaera alda dezatela eremu informaletan.

Bestetik, hizkuntz apolitkak gobernuak bakarrik egiten duelako uste okerra kritikatu zuen, praktikan erakunde eta enpresa guztiek baitute agian aitortu gabeko hizkuntz politika.

Malores Etxebarria eta Alex Mungiaren hitzaldiak izen hau eduki zuen: Hizkuntza jokabideak eta transmisioa Buruntzaldean: nola heltzen diogu gaiari? Buruntzaldean garatzen ari den esperientzia pilotuaren berri eman ziguten.

Iñaki Markok, Berrikuntza lan munduko erabilera planetan hitzaldian ERALAN proiektuaren berri eman zuen.

Iñaki Eizmendik Gazteen erabilera. Perspektiba eta prospektiba proiektua azaldu zuen, gazteen erabilera lantzeari buruzkoa. Aurrera begira egin beharrekoen iparra markatzen saiatu zen.

Azkenik, Iker Salaberria eta Asier Basurtok teknikarien Formazio premiak agertu zizkiguten.

Herri administrazioetan euskararen erabilera normalizatzeko IV. plangintzaldiak 2008-20012 epealdia hartuko du eta haren irizpideak hilaren 7an aurkeztu zituzten Donostian Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzaren (HPS) ordezkariek.

Hiru oinarri nagusi edukiko du IV. plangintzaldi horrek: herritarren hizkuntza-eskubideak bermatzea, ahalik eta langile gehienek parte hartzea eta parte-hartzaile horiek euskara lan hizkuntza gisa erabiltzea.

III. plangintzaldiaren ebaluazioa ere plazaratu zuten HPSkoek lehenengo egunean Donostian. Horren arabera, euskararen ezagutza handia da; erabilera, ordea, urria. Euskararen presentzia nahiko bermatua dago hizkuntza paisaian, kanpo proiekzioan eta erakundeen kanpo harreman ofizial idatzizkoetan. Hedapen elebiduna itzulpenari esker gauzatu ohi da hein handi batean. Herri administrazioetako langileen erdiak baino gehiagok (% 57,43) egiaztatu du hizkuntza eskakizunen (HE) bat.

Horretatik guztitik bi ondorio nagusi atera dute: batetik, 12.043 langile dute gaitasuna euskara lan hizkuntza gisa erabiltzeko; eta bestetik, eragina dute erabileran ohitura ezak, ziurtasun faltak, egoera soziolinguistikak, etab.

Hauexek dira, besteak beste, IV. plangintzaldiaren irizpideak: sortze lana sustatu, itzuli gabe; kalitatezko komunikazioa, testu zuzenak, argiak, jatorrak eta egokiak sortzea; eta idazketa elebiduna, hots, korredakzioa.

IV. plan honetan, derrgortasun data ezarria izan eta dagokien HE egiaztatu duten langileek hartuko dute parte, lanpostuen jabe izan edo ez izan. Horietaz gain, euren borondatez parte hartzeko gonbita egin ahal izango zaie, derrigortasun datarik eduki ez eta dagokien HE egiaztatu dutenei.

Gaur egun bi mila ikasle inguru ari dira mundu osoko Euskal Etxeetan euskara ikasten. Eta 2007-2008 ikasturte honetan 12 herrialdetako 24 unibertsitatetan ere ikasten dute euskara eta euskal kultura 700 ikasle inguruk.

Aurten Argentinan garatu den esperientzia positiboa Ipar Amerikara eramaten saiatuko direla dio Miren Azkarate Kultura sailburuak eta, horrela, 2008an Estatu Batuetako irakasle gai talde bate osatuko da. Ahal dela, gainera, Mexikoko eta Kanadako Euskal Etxeei talde horretan satzeko aukera eskainiko zaie.

"Euskara Munduan" egitasmoak, beraz, hiru lan-lerro nagusi edikiko ditu: irakasleak trebatzea, euskarazko eskolak bideratzeko materialaz hornitzea eta euskara-ikastaroak diruz laguntzea.

Duela 18 urte jarri zen abian programa hori Argentinan. hastapen haietan eskola presentzialak ematen zizkieten irakaslegaiei hara joandako HABEko irakasleek ikastaro trinkoetan. Gaur egun, Europako Euskal Etxeetako riakasle ghienak Euskaditik joandakoak diren arren, Ameriketan, ordea, bestelakoa da egoera, irakasle gehienak han bertan euskara ikasi edota alfabetatutakoak baitira. Halaber, egun "Boga" autoikaskuntzako baliabidea instalatzen ari dira Euskal Etxeetan.

Zenbakiei bagagozkie, euskaldungai gehien duen hiria Bartzelona dugu (164) eta herrietan, berriz, Argentina (740).

Lehen esan dugunez, beste programa bat ere badarabil Kultura Sailak, hainbat unibertsitaterekin hitzarmenak sinatzekoa, eta Etxepare Institutua ere badago tartean: aurten ekingo dio ibiltzeari, orain tramitean dagoen egitura eta funtzionamendu dekretua onartu ondoren. Donostian edukiko du egoitza.

Amaitzeko, "Euskara Munduan" egitarauaren helburuak, aurrera begira, bi dira: orain arteko bideari jarraitzea eta Argentinako esperientzai beste esparru batzuetara hedatzea. Diaspora I izeneko taldeko irakaslegaiei trebakuntza ematen jarraituko dute beste bi urtez eta Estatu Batuetan beste irakaslegai talde bat osatuko dute 2008an.

Gure azkeneko kapitulu honetan Zalbideren ondorioak agertuko ditugu.

Iturriagaren esan-eginak eta ekarpenak ezin uler litezke ber eosoan Gipuzkoako garai hartako egoera soziolinguistikoa nolakoa zen jakin gabe, erresumako goi-agintearen filosofia soziokultural eta politikoa kontuan izan gabe.

Labur bilduz, bada, zer esan dezakegu Iturriagaren egitasmoaz, jokabideaz eta ekarpenez? Bada, lehenengo eta behin, hizkuntza-soziologia aplikatuaren esparruan jardun zuela, hizkuntz aplangintza diseinatu zuela, goitik beherako plangintza, gainera, baina eskolara mugatua. Gehiengo zabala osatzen zuten ume euskaldunak elebidun funtzional bihurtu nahi zituen, eta beren ama-hizkuntzan ganoraz alfabetatzea ere bai; ele biko alfabetatze-programa prestatu zuen, beraz.

Zertan egin zuen hutz Iturriagaren planak, egungo ikuspegia hartuta? Baikorregia zelako, lehenengo eta behin; eskolaren neurriz kanpo baloratu zuelako, bigarrenik; eta euskarazko bizia erdararen presentziaz "aberasteko" prest egon arren, erdararen hedapenari mugak nola jarri landu gabe utzi zuelako.

Aurrerabideak, hala eta guzti, ekarri zituen Iturriagaren planak; horregatik dugu orain ere plana aipagai. Hauxek dira, labur: Gipuzkoako eskoletan euskara-debekua kentzeko pausoa; euskara-erdarei sarbide osoa eman nahia lehen letretako eskoletan; horretarako, ama-hizkuntzaren printzipioa ezarri izana; berariazko materialak sortzea eta, azkenik, alfabetatzeaz gainera, mutilei informazio profesionala ere ematen saiatzea.

Azkeneko hitz gisara agertuko dugu Iturriagak berak 1830ean Gizpuzkoako Batzar Nagusietarako txostenean idatzi zuena: "convertir en ventaja para la lengua vascongada la fuerza de la acción que la castellana estaba ejerciendo sobre ella, no de otra manera".

Zalbideren hitzaldiaren IV. atala gure VI. kapitulu hau izango da, gutxi gorabehera. Hona hemen bion titulua: Hizkuntzen azterbideak Iturriagaren argitan. Honakoak dira azterbideok: gauzak nola dauden; gauzak nola aldatzen ari diren; gauzak zergatik aldatzen diren; goazen bidetik goazela, non buhatu behar dugun; egoera gogokoa dugun edo ez; eta azkenik, helburura iristeko zer egin behar den.

Gauzak nola dauden: euskara-erdaren erabilera. Eskolara mugatzen du Iturriagak bere analisia. Esan bezala, euskararen presentzia dotrinan baino ez da. Gaztelaniaz, berriz, badio euskal herritar gehienek, haurrek gehienbat, ez dakitela eta ez dutela erabiltzen. Erabiltzen dutenetan, dena den, gaizki egiten dute ikasleek, bai eskola denboran bai gero. Erdaraz egitera behartzen dituztenez gero, euskaraz dakien apurra are murriztuago egiten zaie.

Ikaskeen autogorroto linguistikoa ere aipatzen du Iturriagak: ikasleak konturatzen omen dira euskara oztopoa dela gaztelania ikasteko eta horrek euskararen gorrotoa omen dakarkie.

Gauzak nola aldatzen diren: euskara eta erdararen arteko bilakaera. Iturriagaren garaian ere atzera zihoan euskara. gero eta euskaldun gehiago ziren elebidun eta egiten zuten hizkera gero eta mugatuagoa zen hitztegiaz, esapideez eta joskeraz. Gero eta interferentziaz betago zeuzkaten hiztegia, hots-ebakera eta joskera.

Hori guztia horrela zela jakinik ere, Iturriaga ez zen berehalako mintzaldaketaren beldur, Gipuzkoan euskaraz ez baitzegoen berehala galtzeko arrisku bizian. Ondo zekien, ordea, etorri bazetorrela arrisku hori luzera edo ez hain luzera, eta gerta ez zedin garaiz hartu behar zituela neurriak.

Gauzak zergatik aldatzen dira? Zergatik doaz hizkuntza batzuk aurrera eta beste batzuk atzera? Zenbaitentzat euskara eta beste hainbat hizkuntza desegokiak dira berez gizarte berrirako. Horregatik doaz atzera. Edota garapenik ez dute izan eta horregatik gelditu dira atzean. Ikuspegi naturalista edo linguo-darwinista hori, XIX. mendean garatua, ez du Iturriagak berezko. Agustinek ez du orbanean sinisten.

Haren aburuz, hizkuntza bat ez da belaunez belaun eta menderik mende bizirik gordetzebn bere barruan birtuteak dituelako, gizarte-moldaerarekin zerikusia duten motiboengatik baizik. Beste zerbaitek erabakitzen du hizkuntzen aurrera-atzera hori: "la dominación... el imperio (...). Si los países o provincias en que las lenguas son diferentes, pasan a ser partes integrantes de un estado o una nación, la lengua que adopta por suya el gobierno será la dominante."

Zergatik egiten da euskaraz gero eta gutxiago? Erdal eskolagatik erantzuten du Iturriagak. Eskola moldea aldatzea eskatzen zitzaien hortaz Batzar Nagusiei euskararen gainbehera eragozteko. Baina bigarren motiboa ere aurkitu zuen Iturriagak: pulpitoa, alegia.

Eta zergatik dago euskara gero eta erdararekin nahastuago? hona hemen Iturriagaren erantzuna: "Una lengua mantiene su primitiva pureza y se conserva ilesa, mientras está aislada. desde el instante en que, saliendo de su aislamiento, se pone en comunicación con otras, empieza a corromperse y perderse."

Nora goaz, bada, hizkuntza kontuan? Ilun ikusten zuen Iturriagak etorkizuna: "mientras nuestros filólogos están haciendo la anatomía de esta lengua, se nos va escapando de la manos". Beraz, ezer egiten ez bazen, galdu egingo zen euskara. Eten handia gertatua zen Gipuzkoa osoan bi belaunaldiren buruan.

Zein da, bada, Iturriagaren helburua? Esukara bizirik gordetzea eta ilustratzea; hau da, lanketa bidez indarberritu. Halaber nahi zuen ikasleek euskaraz eta gaztelaniaz ondo irakurtzea eta idaztea eta, horretaz gain, oinarrizko informazio tekniko-profesionala euskaraz eta erdaraz jasotzea.

Eta zer-nolako euskara zabaldu nahi zuen Iturriagak? Euskara ona, jakina; txukuna, gaztelaniaren morrontza handiegirik gabea, entenditzen erraza eta erabiltzerakoan eroso sentitzeko modukoa.

Zer egin, bada, helburua lortzeko? Lehenengo eta behin garbi daki iturriagak euskara indarberritzeko zerk ez duen balio. Garbi daki, lehen azaldu bezala, euskara ez dela apologiazko lanen bidez indarberrituko. Halaber daki hizkuntzen etorkizuna ez dagoela beren barne-egituran eta corpus plangintza hutsak ere ez duela balio: haren ustez hiztegigintzak ez du lortuko euskarari belaunez belaun bizirik eustea. Ikuspegi modernoa da Iturriagarena horretan ere.

Zer egin behar da, beraz, euskara indarberritzeko? Ahal bada, isolamendu fisikoa eta konpartimentazio soziofuntzionala mantendu. Kalte hori mesede bihurtzeko modua bilatu zuen Iturriagak. Dena den, isolamendu hori osorik atxiki ezinean, beste zerbait egin behar zelakoan, ondorioztatu zuen hizkuntza lantzea zela indarberritzeko giltzarri. Nola? Hiztunen euskarazko aldaera-sorta zabalduz, hitzezko jardunari idatzizkoa erantsiz, belaunaldi berriei ahalik eta hizkera-molde bateratuena bideratuz eta beraiekiko jardunean estilo-lanketa jasoa indartuz.

Eta zer egin behar da, ordea, hizkuntza lantzeko? Eskolara eraman; ele biko eskola eratu behar da, haurrak erdal itsasora eramanez. Hartarako plan konkretua idatzi behar zen, bada, ikasmaterial konkretua sortu eta probintziako aginte-maila gorenean aztergai eta erabaki-gai bihurtu. Batasunari begira ere baziharduen Iturriagak: "acomodando el vascuence de los libritos referidos a sus respectivos dialectos y teniendo cuidado de conservar la misma terminología, para que fuese generalizándose en las diferentes provincias".

Zalbideren hitzaldiaren 3. atalak izen hau dauka: "Euskara-erdarak Iturriagaren garaian". Horixe laburtuko dugu, bada, gure V. atal honetan.

Iztuetak 1845ean esaten zigun Gipuzkoan ehun eta hogei mila arima inguru zegoela, zeinetatik ehun milak bederik euskaraz baino ez zekien. Madoz eta, handik hogei bat urtera, Eguren ere bat etorri ziren Iztuetarekin. Hirurok ezarri zuten, dena den, bereizketa garrantzizkoa: kalea gauza bat zen eta bestea, baserrian. Baserrian euskara zen nagusi; kalean, aldiz, handiki eta ikasien artean, erdara zen eguneroko hizkuntza, baina ez bakarra.

Ahozko jardunean, bada, oro har, euskara zen nagusi. Umeak, nolabait esatearren, euskaraz jaiotzen ziren. Gero, aurrerantzean, eskolan lehenik eta gizarte giro jakin batzuetan ondoren, gaztelaniarekiko harremana izaten zuten gazte horietako askok. Gaztelania zen askorentzat atzerriko hizkuntza baten pareko. Horrela bihutzen zen elebidun hainbat gipuzkoar. Horrezaz gainera, jende jantzi eta ikasiak gaztelaniaz edota frantsesez egin ohi zuen bere artean.

Idatzizko jardunean, berriz, erdara zen nagusi. Eskola-munduan oso lekumugatua zuen euskarak. Dotrina euskaraz eta erdaraz erakutsi ohi zenez gero, horri esker zeukaten neska-mutilek euskara idatziarekiko kontaktu minimoa: esukaraz eta erdaraz irakurtzen zuten ikasleek dotrina egunero eta elizan aste-bukaeran. Dotrina-irakurtze hori ez zen, ordea, egungo irakurketaren pareko. Buruz ikasten zen liburuan idatzirik zegoena, eta kantuz "irakurtzen". Bide horrek ez zuen, gehienetan, egungo irizpideen araberako belaunaldi alfabetaturik sortzen. Hortik aurrerakoan, oso kasu mugatuetan erabiltzen zen euskara eskolan.

Eta bosgarren kapitulu hau bukatzeko, hiru eratako gertakariak aipatuko ditugu euskararekiko garaiko jarreraz eta jokabideaz: jende xehearen euskal giro bizi eta lasaia, batetik; estatus sozial batetik gorakoek euskararen bajeza-estigmatik ihes egin nahia, bestetik; eta protoelite euskaltzaleen gorabidea, azkenik.

Eta bildu ziren Gipuzkoako Batzar Nagusiak Donostian 1831n. Hona uztailaren 12ko bileraren aktak Iturriagaren txostenak zer zioen: Doloroso es que la penuria de fondos no permita a V.S. destinar algunos para cooperar a los mismos fines. Bazegoen, hala ere, aurrera egiterik: liburutxoak argitaratzeko diru gehiegirik behar ez zenez gero, nondik edo handik aterako zuelakoan zegoen Iturriaga.

Lanean jarraitu zuten, bada, Iturriagak eta Iztuetak beren eskola-liburuekin. Zain zeuden, dirua noiz etorriko. Bildu egin ziren berriro Batzar Nagusiak 1932an eta ezetza eman zieten berriro.

Etsi gabe, 1833ko bilkurara ere aurkeztu zen Iturriagaren txostena. Zazpi egitasmo hautatu zuten Batzar Nagusiek eta, zazpi horien artean, euskara indarberritzeko argitalpenena; berrikuntza ohargarri batez, dena den: enkarguak helburu zehatz eta jakina zuen 1830ean: euskara bizirik ateratzeko eta ilustratzeko neurriak planteatzea, hain zuzen. Orain, berriz, zera esaten zuen: perfeccionar la enseñanza de primeras letras del país, poniendo a los jóvenes en disposición de leer con fruto los libros de asignatura de las escuelas. Jauzi handia zegoen, bada, 1830eko erabakitik 1833ko aplikaziora. Norbaitek murriztu egin zuen jatorrizko xedea, aplikatu beharreko neurriak minimora ekarrita.

Ez zen aukerarik izan, nolanahi ere, hasierako planaren murriztapen eta desitxuratze horren zenbatekoaz jabetzeko. Batzar Nagusiak egin eta handik gutxira hil egin zen erregea eta gerra piztu zen: Lehen Karlistada. 1893ra arte ez zen girorik izan hezkuntza elebidunaren gaiari berriro aurrez aurre heltzeko. Eta gerra amaitu zenean, beste euskal herri bat zegoen begien bistan: beste aginte-ahalmen eta beste lehentasun batzuk. Iturriagak kaster ikusi zuen, bere liburuak argitaratuko baziren, bere kabuz jokatu beharko zuela.