Martinezena

Har dezagun berriro Joannateguyren saiakeraren haria. Hona hemen bigarren zatia. Uste dut zortzi izango direla denetara.

 (...) 

EUSKARARI ESKER DAKIGUNA

Euskaraz mintzo garenok badakigu gure arbasoak nor eta zer ziren. Liburuek esaten digute, gerrara joanez gero, euskaldunak gizon gaitzak zirela, zenbat-nahi bortitzak baldin baziren ere Erromako armadak; eta garaitu bazituzten ere bazter guztietako jende-aldeak, ezin garaitu ahal izan zituztela euskaldunak, egun arte ezin landatu izan dituztela beren banderak Bizkaiko mendietan.

Liburuetatik dakigu gure arbasoek askotan buru emateko izan dutela, batean Erromako armadei, bestean moroei, edo frantsesei, eta buru eman dutela inoiz amorerik eman gabe, eta amore eman ordez jo eta jipoitu dituztela behin baino gehiagotan erromanoak, moroak, frantsesak eta besterik ere bai.

Liburu frankotan irakur daiteke lazgarri zela ikustea euskaldunak nolako kopetarekin jartzen ziren etsaiari buruz, ez bakarrik beren herrian zirelarik, baina herritik atereak, beste armada batzuetan ere.

Hitz batez badakigu euskaraz mintzo garenok, uretan eta lehorrean, inoren beldur ez ziren gizon batzuen semeak garela.

Eta horrelakoa jakiteak ez al du deus baliorik?

Deusik ez al du balio jakiteak gure arbasoak eta aitak nolako gizonak ziren? Deusik ez al du balio nolako aitoren semeen haurrak garen esan ahal izateak?

Ez da hori niri iruditzen zaidana.

(...)

Aspaldian aipatu nizuen Bazilio Joannateguyren "San Benoaten bizitzea", Klasikoak bildumakoa. Liburu eder horrek badakar eranskin batean Joannateguyren saiakera, "Eskuara" izenekoa, irabazle suertatu zena Urruñako Euskal Jaietan, 1902. urtean. Horri esker, Joannateguyk 100 franko politsikoratu zuen.

Testua hizkuntza politikazko pieza jakingarria izanik, laburtu eta moldatuko dizuet. Komentatzeko mordoa dauka testutxoak. Besteak beste, euskaldunak aipatzen dituelarik, askotan (ez guztietan, ordea) gizonak baino ez direla agertzen, emakumerik ez balego bezala. Benetan deigarria egiten zait hori.

Hainbat kapitulutan banatu dut oso idazki luzeak ez egitearren. 

Irakur dezagun, besterik gabe. Hona hemen:

 ESKUARA

Euskaldun ez den jendea, erdaldun bat izan dadiela errengurarik eta axolarik gabe gure mintzaira maiteaz, ez luke horrek gauza handirik esan nahi. Zer doakigu guri ere erdaldunak mintza daitezela gisa batera edo bestera? Erdaldun batzuek begietan hartua izan dezatela euskara; banoa urrunago, egin ditzatela zazpi eginahalak gal dadin lehen bait lehen, hori ere adi liteke hein baterainokoan.

Baina inola ere adi ez dezakedana da nola Euskal Herrian sortuak diren euskaldun seme batzuek ez zuketela gehiagoko atxikimendua beren amaren altzoan ikasi mintzairarentzat; nola izan daitezkeen ekarriak hain erraz euskararen bazterrera uztera.

Euskaltzale egiazko bat joan dakiela halako horiei esatera ez luketela euskara galtzen utzi behar; baina, jardesten ez badute ere euskaratik zer aterako duten? Euskarak zer emango dien? Haiek, aitzina ere, berdin ezaxol izango baitira, eta amodiorik gabe beren haurreko mintzairarentzat.

Eta bizkitartean bestelako ikustaterik zor genioke, bai, gure euskara ederrari.

(...)

Hona hemen Patxi Baztarrikaren artikuluaren laburpenaren bigarren zatia.

Gelditu ginen aurrekoan euskararen ezagutzari buruzko datuak ematekotan. Hona hemen datuok:

• Eusko Jaurlaritzako lanpostuen % 41ek du derrigortasun data (DD).
• DDrik ez dauka % 59k.

Datu hauek DD duten lanpostuetan diharduten langileei buruzkoak dira:

• Horien % 37 interinoak dira (pfiuuu! askotxo, ez da?). Ia interino guztiek daukate egiaztaturik hizkuntza eskakizuna (HE). Ze erremedio!
• Langile titularrei bagagozkie, % 47k egiaztatu dute dagokien HE eta baxuagoren bat, berriz, % 5ek.
• Adinagatik salbuetsiak % 7 dia.
• Ezer ere egiaztatu ez dutenak, azkenik, % 4.

Horren ondorioz, 3.000 langile dira euskaraz lan egiteko gauza; hala ere, gaztelania da horien gehienen lan-hizkuntza.

Ezagutza ezinbestekoa da erabilera areagotzeko; ez da nahikoa, ordea. Faktore ugari dira euskararen erabileraren oztopagarri: langileen eta administrazioaren ohitura eta inertzia, kezka eta beldurra (segurtasun eza gehituko nuke nik), egoera soziolinguistikoa, inguruan elebakar igari izatea, prestakuntza profesionala gastelaniaz jaso izana, hizkuntza bera estandarizatu eta trebatu beharra...

Planak bi oinarri nagusi izango ditu: batetik, derrigortasun-indize berria ezarri eta betetzea, eta bestetik, euskara ere administrazioko lan- eta zerbitzu-hizkuntza izateko urrats eraginkorrak egitea.

Beraz, DD jartzeko aplikatuko den indizea 2001eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuko datu linguistiko ofizialetatik aterako da:

euskaldunak gehi ia euskaldunak bider 2 = % 43,87

Beraz, euskararen ezagutzea egiaztatzea beharrezkoa izango da 2.876 lanpostutan (% 43,87) eta merezimenduzkoa, berriz, 3.680 lanpostutan.

Bestetik, erabilerarako irizpideei dagokienez, hona hemen berrikuntza batzuk:

• Sortze lanaren sustapena, itzulpenaren morroi izan gabe.
• Idazketa elebiduna, korredakzioa.
• Kalitate komunikatiboa bermatu.

Horri buruzko artikuluak argitaratu zuen Patxi Baztarrikak lehengo egunean, uztailak 14 (Errepublikaren Eguna Frantzian). www.erabili.com gunean. Hona hemen laburpena.

Eusko Jaurlaritzaren Gobernu Kontseiluak uztailaren 1ean onartu zuen plan hori, 2008-20012 tartean EAEko Administrazio Orokorrean aplikatzeko. Plana ez dagokie, beraz, foru aldundiei, ez eta udalei ere.

Helburu funtsezkoena da gizartea eta Administrazioa gero eta elebidunagoak izan daitezela, beti ere herritarren hizkuntza-aukera errespetatzen delarik. Eta euskara ere, gaztelaniarekin batera, Administrazioko lan-hizkuntza "normala" izan dadila.

Hauxe da abiapuntuko egoera egun Eusko Jaurlaritzan:

• Ezagutza nahiko handia da; urria, ordea, erabilera. Ezagutza handitzeko egindako ahaleginari ez zaio etekin betegarririk atera.
• Euskararen presentzia nahiko bermatua dago arlo hauetan: hizkuntza paisaianeta erakundeen kanpo-harreman ofizial idatzizkoetan.
• Presentzia hori gehienbat itzulpenari esker bermatzen da: itzultzen den guztiaren % 80 gaztelaniatik euskarara bihurtzen da.

Hurrengo batean agertuko ditugu euskararen ezagutzari buruzko datuak.

Hona hemen ondorio nagusi gehiago:

• ...
• Erabilerak, dena den, gora egin du eremu formaletan eta gazteen artean. Gazteen arteko erabileraren hazkunde hori elebidunen kopurua nabarmen hazi delako gertatu da batez ere.
• Gaur elebidun direnek ez dute lehen elebidun zirenek baino gehiago erabiltzen euskara. Besteak beste, lehen hizkuntza gaztelania izatean euskaraz jarduteko erraztasun urriagoa dutelako eta gehienak gune erdaldunetan bizi direlako gertatzen da hori.
• Elebidun hartzaileen kopuruak (hots, euskara ulertzeko gai izan arren, hitz egiteko gauza ez direnak) gora egin du nabarmen gure artean.
• Erabilerari bagagozkio, Euskal Herriko 16 urte edo gehiagoko biztanleen % 25,1ek euskara erabiltzen du neurri batean ala bestean: % 15,3k euskara erdara beste edo gehiago erabiltzen du; % 9,8k euskara erabiltzen du, baina erdara baino gutxiago.
• Euskararen erabilera sustatzeari buruz, euskara sustatzearen aurka daudenak % 11,2 dira EAEn, % 17,6 Iparraldean eta herena, % 34,2, Nafarroan.
• Amaitzeko, historia guztian inoiz baino jende gehiago dago gaur maila batean edo bestean euskaraz hitz egiteko gai dena. Eta funtzioetan ere inoiz ezagutu gabeko zabalera ari da irabazten euskara. Batzuek nahiko luketen baino geldoago, eta beste batzuek nahiko luketen baino azkarrago, baina indarberritzen ari da euskara. Urteetako eta belaunaldiak behar dituen prozesua da hau, eta prozesu horretan ez goaz atzera, ez gaude geldi, aurrerantz goaz.

Hemen duzue horri buruzko argitalpena www.erabili.com gunean.

Eta hona hemen emaitzen laburpena eta agian nire gogoeta batzuk horiei buruz.

Ondorio nagusiak:

• Euskal hiztun elebakarrik ez dago. Agian hizkuntza gutxi izango dira munduan elebakarrik gabeak. Horrek hizkuntzan bertan dituen eraginak ikertzea oso oso interesgarria izango liztateke.
• Hamasei urte edo gehiagoko biztanleen artean elebidun gehiago daude. Iparraldean ere gazte elebidunen kupurua hasi da dagoeneko gora egiten.
• Erdaldun elebakarren ehunekoak behera egin du EAEn eta Nafarroan. Iparraldean, aldiz, gora egin du.
• Euskararen osasun egoeraren adierazgarri nagusia haren erabilera da. Horregatik, etorkizuneko hizkuntza politikako jarraibideeetan atentzioa eta kezka erabilera nonahi areagotzean jarri behar dugu.
• Euskararen erabilera ez da ezagutza beste hazten ari. Hori normala da: harreman-sareak eta erabilera-eremuak erabakigarriak direlako. Hiztun asko berriak dira. Elebidunen erdia gune erdaldunetan bizi da, gaztelaniaz edo frantsesez jarduten duten harreman-sare zabalak eta euskara erabiltzeko erabilera-eremu urriak ditu.
• ...

• ...
• Lehen, erdara eta euskararen arteko distantzia Iruñean ez zen hain handia. orain arras arrotz egiten zaizkien euskal kutsuko honelako esaldiak: La madre y hemos venido. ¿Qué estabas tardada? ¿Pues? No soy cosa para nada. Vas a tomar mal... egunerokoan barra-barra erabiltzen baitzituzten erdaraz. Eta ikasleei, berantetsirik eta ez naiz deusetarako gauza eta gisakoak oso hurbilekoak zitzaizkien.
• Aditzarekin buru-hauste franko izaten dute, batez ere dut eta ditut berezi behar horrekin. Baina benetan misterioa ergatiboa da. Joan den irailean ikasle batek bi azterketa zituen egin beharrak, ingelesa eta euskara. urduri zegoen, euskarazko azterketagatik, ez bestearemgatik. Zergatik galdetu nion. "Ingelesak ka-rik ez duelakoz" erantzun zidan. Beldur naiz, izutu ere egin ote ditugun ikasleak "ka" horrekin.
• Hizkuntza bat ikastea neketsua da. Gogorrena, halere, eguneroko egitekoak utzi gabe, euskara ikasteko, astean zortziren bat orduko astia hartu behar izatea da. Horrexehgatik uzten diote askok euskara ikasteari, denbora faltagatik. Ondorioa: orduak eta ordutegiak malgutu beharra. Euskaltegietako eskaintza arrunta (egunean bi eskolordu) gain hartzeko gauza ez den asko dabil mundutxo honetan. Denborarik ez izatea ez da arrazoi bakarra, baina bai nagusia. Aski ez aurreratzea da aipatzen duten beste arrazoietako bat. Tarteko urratsetan maiz gertatzen da horrelako etsipena.
• Norbanakoaren ahaleginaz egin dira aurrerapausoak. Ikasteko ahalegina norbanakoak egin beharko du aurrera ere, baina lana arintzeko ahalik eta erraztasun handienak eman behar dizkiogu, zama guztia norbanakoaren bizkar utzi gabe. Badakigu ikasten ez hasteko edo ikaste-prozesua bertan behera uzteko arrazoi nagusia denbora falta izaten dela. Administrazioek eta enpresek denbora oparitu beharko liekete euskara ikasi nahi dutenei, irakasle eta funtzionarioekin egiten duten gisara. Lanetik liberatu euskara ikasi nahi duen nafar heldua, bere soldata eta lanpostua atxikiz, doako ikastaro trinkoetan edota barnetegietan euskara ikas dezan. Bat nator.

• Orain sei bat urte, Basaburuko udaletxearen berriztatze lanen amaieran, alkateak euskaraz prestatu zuen hitzaldia eta euskaraz irakurri zuen. Gobernutik etorritako ordezkaria haserretu egin zen, ordea, berekiko errespetu faltzatzat jo baitzuen euskaraz mintzatzea eta horrexekin hasi zuen bere hitzaldia, besteei errespetu falta egotziz; erdaraz, jakina.
• Euskara ez ikasteko erabiltzen duten arrazoi nagusia denbora falta da. Euskara zaila dela diotenak ere ez dira gutxi. Ez dut euskararen beharrik esan zuten 1996an 20 eta 29 urte bitarteko askok. Iaz Iruñerrian egindako azterketan, berriz, ez ikasteko arrazoi nagusia adinekoa izatea da. Iruñea, Barañain, Burlata eta Aatarrabiako 15 urtetik goitiko populazioaren % 19,7k esan digu ez duela euskara ikasteko inolako interesik.
• Euskaltzaindiak 1979an argitaratutako Hizkuntza borroka Euskal Herrian liburuan irakurri dugu, euskara ikasteko arrazoi nagusia herri honetakoa izatea dela, herri batek iraun ez dezakeelakoz bere hizkuntzarik gabe.
• Motibazioari lot nakion. Afektibo-ideologikoak dira nagusi; "maite dudalakoz" edo "gure herriko hizkuntza delakoz"bezalakoak. Arrazoi komunikatzaileek ere badute pisua, eta garrantzi gutxien, berriz, pragmatikoek, 1996ko azterketan. Iruñeko inguruan oraintze egin dugun azterketan ere arrazoi guztien artean identitatea nagusitzen da. Seme-alabekin mintzatzeagatik ikasi nahi dutenen artean gehienak emakumezkoak dira.

Donostian egin zuten otsailaren 29an. Hona hemen izen nagusia: Geroa bermatzeko, oraina ezagutu.

Lehenengo eta behin, Xavier Vila Bartzelonako Unibertsitateko irakasleak Kataluniako hezkuntza sistemaren inguruan egindako husnarketa plazaratu zuen. Haren arabera, Kataluniako konjunzio ereduak emaitza hobeak eman ditu Valentziako lerrokako ereduak baino. Dena dela, Katalunian ezagutza zabaltzea lortu den arren, hezkuntza sistemak gehienetan ez du lortu jatorriz gaztelaniadunak diren ikasleek hizkuntz jokaera alda dezatela eremu informaletan.

Bestetik, hizkuntz apolitkak gobernuak bakarrik egiten duelako uste okerra kritikatu zuen, praktikan erakunde eta enpresa guztiek baitute agian aitortu gabeko hizkuntz politika.

Malores Etxebarria eta Alex Mungiaren hitzaldiak izen hau eduki zuen: Hizkuntza jokabideak eta transmisioa Buruntzaldean: nola heltzen diogu gaiari? Buruntzaldean garatzen ari den esperientzia pilotuaren berri eman ziguten.

Iñaki Markok, Berrikuntza lan munduko erabilera planetan hitzaldian ERALAN proiektuaren berri eman zuen.

Iñaki Eizmendik Gazteen erabilera. Perspektiba eta prospektiba proiektua azaldu zuen, gazteen erabilera lantzeari buruzkoa. Aurrera begira egin beharrekoen iparra markatzen saiatu zen.

Azkenik, Iker Salaberria eta Asier Basurtok teknikarien Formazio premiak agertu zizkiguten.