Martinezena

Laugarren atal honetan emakumeak egunkarien sailetan nola agertzen diren azalduko dugu.

1. Politika eta ekonomia. Sail horretan oso emakume gutxi azaldu ohi da (% 3,42) eta kasu benetan bitxiar gertatu ohi dira: Ana Patricia Botín andreaz, esaterako, denok dakigu haren aita zein den, baina zein kargutan diharduen, ordez, ez.
2. Gizartea. Hemen daude emakumeen aipu gehienak (% 22,54), batik-bat osasunaz, tratu txarrez eta bioteknologiaz aritzean.
3. Kultura, ikuskizunak eta komunikazioa. Emakume ugari horretan ere bai (% 19,86). Agian horregatik jotzen da sail hau kazataritza erraz edo bigarren mailakotzat. Estereotipo gehienak agertzen dituen saila ere bada.
4. Kirolak. % 3,92 dira emakume hemen. Batik-bat albiste laburrean agertzen dira eta hainbatetan kirol kontuak ez direnak agertzeko: emakume tenislari bat eta haren entrenadorea ezkondu behar direlako edo.

Bigarren atal honetan estereotipo femeninoaz arituko gara. Hona hemen nagusia: estereotipoko emakumea ona da beti, pasiboa, esaneko, mendeko, otzan, samurra, eztia, ama xeratsua, etxekoa, atsegina, irribarretsu, ulerkorra, abegikorra, isila, leuna, ekimenik gabea, epela, beldurtia, beti gazte eta baldintza gabeko euskarria gizonarentzat. Ingurukoak maite eta babesten ditu, haien mendekoa da guztiz eta haien kezka dauka beti.

Estereotipo nagusi horren barruan, hainbat azpiestereotipo ere badaude. Hona hemen:

1. Amuma zuhurra.
2. Etxeko andrea. Ederki jantzita azaldu ohi da, inguru neutri zehazkabeetan, etxeko lanekiko lotura zuzenik gabe, etxeko lanen konnotazio negatiboa ezabatu nahian. Publizitateak nabarmendu nahi duenean produkturen bat prestatzen edo erabiltzen erraza dela, orduan bakarrik agertzen dira gizonezkoak, egitekoa emakumeei dagokiela iradokita, noski.
3. Lanbidean arrakastatsua. Lanean daukan arrakasta erakargarria izatearen ondorio naturala da eta, erakargarri izateko, produktu egokia eskuratu du, ziur.
4. Gauza-emakumea. Ez du bat ere nortasunik. Gizon guztiek eros dezkaeten zerbait besterik ez da. Erakargarri sexual hutsa da, gizonak asebetetzeko baino ez du balio. Apaingarri edo erakusleihi izan daiteke, dena den. Erakusleiho izatekotan, trofeoa ere bada, aldi berean, soinean daramatzan jantziek edo bitxiek gizonaren gizarte-maila jartzen baitute agerian.
5. Emakume osagarria. Zoiontsua da, gizonaren nahiak asenetetzeko gauza izanik.
6. Nerabe "guaia".
7. Emakume ederra. Albistegietako aurkezleak, kasu. Emakume ederra hauetako bat izan daiteke: a) la femme fatale; b) emakume-neskatila haur aurpegiduna; c) aurreko bi horien batuketa.

Urriaren 10ean hasi zen munduko liburu azokarik handiena Frankfurten. Aurten Katalunia da ohorezko gonbidatua. Euskal Herriaren partetik, Miren Azkarate Kultura sailburua eta Patxi Baztarrika sailburuordea ere izan dira hor, hainbat euskal editorerekin batera.

Idazleei ari bagara, Arantxa Urretabizkaia, Xabier Montoia eta Ibon Uribarri entzuteko parada izango dute bisitatzaileek eta Petra Elser eta Idoia Noble itzultzaileak ere bai.

Frankfurteko azokaren 59. edizioa da aurtengoa. Zazpi mila eta piko erakusletari egongo dira eta 110 herrialdetako nobedadeak aurkeztuko dituzte astebetez. Horrelaxe bilakatzen da Frankfurt kontratazio eta harremanetarako gune nagusi. Aurten hirugarren aldiz lortu da euskal literatura sustatzeko ekitaldian egitarau ofizialean sartzea. Bejondaiela!

Berri ona irakurri dut El Nervión argitalpenean (horren berririk ez duzunoi azalduko dizuet Bilboko metroan doan banatzen duten horietako bat dela, Vocento taldekoa) astelehenean, irailak 17. Berri ona emakumeontzat eta emakumeen osasuna ikertzeko diru gehiago erabili beharko litzatekeela uste dugunontzat.

Badio,bada, berriak, Galdakaoko Ospitalean tratamendu berria ikertzen ari direla fibromialgia sendotzeko. Interesgarriena da tratamendu horrek diziplina bat baino gehiago hartuko duela. Fibromialgiak, dakizuenez, ez dauka sendatzerik, momentuz behintzat, eta sintoma nagusia min kronikoa du.

Galdakaoko Ospitalearen proiektuak hiru urte iraun behar du, aurtengo apirilean abiatuta. Ordutik hona hamabost gaixoko talde batzuek sei astetan tratamendua jasotzen dute. Esan bezala, tratamenduak berez dakartza aldi berean farmakoak, laguntza psikologikoa, fisioterapia eta informazioa gaixotasunaz eta haren ondorioez.

Ikerkuntzaren arduraduna Fernando Torre dugu. Badio Euskal Herriko biztanleen % 3 dabilela fibromialgiak jota eta gaixo gehienak emakumeak direla. Gaixoek min kronikoa dute, antsietate handia, depresioa eta, hainbatetan, suminkortasuna kolonean eta insomnioa.

Fibromialgia-gaixoen elkarteek badiote askotan medikuek es dietela behar bezala lagundu eta psikoatrarengana bidali dituztela, minak asmazioak zirelakoan.

Giza talde bi horien arteko harremana ikertu du Haizea Cobos Errazti antropologo eta soziologoak. Ikerketaren emaitzak www.erabili.com gunean argitaratu ditu. Ohi legez, argitaratutakotik ideia eta datu solte interesgarri batzuk atera eta hona ekarriko ditut.

• Etorkinek euskarara hurbiltzeko joera eskasa erakusten dute. Joera pragmatikoa da hori, besterik gabe, gehiengoaren hizkuntza aukeratzen baitute.
• Inmigrazioari buruzko jarrera ahoz azaltzerakoan, euskaldunak irekiago dira erdaldunak baino. Jarrera positibo eta ireki horrek, ordea, ez dakar berez harremanak gauzatzea. Atzerritarrei eta kultur aniztasunari tolerantzia handiena erakusten dietenak unibertsitate ikasketak dituzten gazteak eta euskaldun abertzaleak dira, hau da, eguneroko bizimoduan etorkinekin harremanik txikiena izaten dutenak.
• Gazte atzerritarrekin harremanak dituzten euskaldun askok ez dute euskara jotzen nortasun faktoretzat edo markagailu etnikotzat.
• Honako hauek izaten dira gazteen kulturaren azpimarkagailuak: lengoaia (hizkuntza ez ezik, ahozpo adierazpideak ere bai), musika (kontsumitzen eta ekoizten dena: tabernak musika motaren arabera definitzen dira), estetika (nortasunaren adierazpen gorputzaren bidezkoa) eta ideologia (EAEn abertsaletasunaz indartua). Hizkuntza gazteen kulturaren bereizgarria da, dudarik gabe; beste guztien menpe dago, ordea.
• Bilbon atzerritarrak gehienbat Alde Zaharrean eta San Frantziskon bizi dira. Alde Zaharrean % 16,6 dira atzerritarrak eta San Frantziskon, berriz, % 21. Auzune bi horietan euskaldunen ehunekoa eskasa da: % 5,9 eta % 5,3, hurrenez hurren. Antzerako kopuruak agertzen zaizkigu Gasteizen. Ondorio legez esan dezakegu, bada, etorkinak jasotzen dituzten auzuneak ez direla euskaldunak. Gazte euskaldunek eta gazte etorkinek ez dute harremanetarako aukerarik, inmigrazioaren esparrua eta euskararenak bat ez datozelako.
• San Frantzisko Bilbon eta Gasteizko Alde Zaharra euskaldun gazteen aisiarako guneak dira. Hala ere, giza talde bien arteko alde soziala eta ekonomikoa eta heziketa mailakoa direla kausa, bi taldeok ez dute hurko gisa elkar ikusten.
• Hainbatek jarrera aktiboa erakusten dute kulturaniztasunaren alde; kulturaniztasun eroso edo erromantikoa da hori, ordea.
• Gazte euskaldunak errazago identifikatzen dira etorkinen jatorriko estatuetako gutxiengo kulturalekin edota autodeterminazio-eskubideak aldarrikatzen dituzten bertako mugimenduekin. Jarrera positibiagoa izaten dute, kasu, bereber edo saharren alde.
• Etorkinek ez dute barneratzen EAEko hizkuntza auzia, ez eta horrek eragiten duen dinamika soziala ere. Haiek ere egoera elebidun edo hirueledunetatik datoz. Hortaz ez gaitu harritu behar pragmatismora jo izanak.
• Etorkin gazteek arrazoi musikal eta estetikoen aldetik kultura bat ere hautatzen dute. Eta hautatzen dituzten musika, estetika edo harremanetarako ohitura ez dira Euskal Herrikotzat jotzen.
• Etorkin gazteek koadrilaren giroari itxia eta arrotza deritzote, saihestu egiten dute eta bestelako harreman motak bilatzen dituzte. Hemengo gazte askoren aiasialdiko harremanak koadrillara murrizten dira eta koadrillak ikastolatik mantentzen dira. Orain 25 urte inguruan dutenek eskolan inmigranterik topatu ez dutenez gero, ez dute aukerarik izan haiekin har-emateko.
• Lurralde soziala etniaren arabera ere banatzen da. Nortasun subjektibo nagusiki euskalduna duten gazteek eta markagailu etniko gisara euskaratrekin identifikatzen direnek, hau da, beren burua "euskaldun" definitzen dutenek eta guztietan euskalduneneak edo borrokazaleenak omen direnek herrietako gunerik nagusi eta zentrikoenetan ematen dute aisialdia (Alde Zaharreko tabernetan, gaztetxean...). Gazte atzerritarrak, berriz, beren auzoetan, aldirietan ohi dabiltza, eta herriko beste gazteak eta minorizatuta dauden gainerako gazteen kultura edo etniak topatzen dituzte: txunta-azaleak, raperoak... Baina batez ere txunteroak, nortasun euskaldunetik urrunen dagoen eta nortasun espainola esleitzen zaion gazte kultura, alegia.
• Gazte euskaldunek eta etorkinek ez dute espazio komunik. Eta Gernikako Gazte Asanbladako 24 urteko baten ustez, uste eta aurreiritziz gehiago dakite gazte euskaldunek errealitateaz baino. Hau panorama beltza etorkizunerako.

Aurreko kapituluan esan genuen 1823an itxi ziotela ikastetxea Iturriagari eta irakasle gisa jardutea debekatu.

Orduan bere burua euskaraz janzten, alfabetatzen, hasi zen eta, horretan zebilela, 1830ean deia jaso zuen Gipuzkoako Batzar Nagusietatik: euskara gainbehera zetorrelarik, zerbait egin beharra zegoela ikusten zuten Batzar Nagusiek eta euskara indarberritzeko plan bat erabaki zuten. Plan hori idatzi eta aurkeztea eskatu zioten, bada, Agustin Iturriagari. Baiezkoa eman zuen Agustinek eta bizpahiru urtetan jardun zuen horretan, Iztuetarekin eskuz esku.

Horretantxe ari zen, 1833an Lehen Karlistada lehertu zenean eta han bukatu ziren, aldi baterako, herri aginteen enkarguak. Gainera, herritik alde egin behar izan zuten Agustin Iturriagak, anaia Cayetanok eta zenbait lankide zaharrek, 1834an. Donostiara joan ziren lehenik eta Agustinek Iparraldera jo zuen hurrengo urtean. Han egon zen bost bat urtez, harik eta 1840an, gerra bukatuta, Hernanira itzuli zen arte.

Behin Hernanin, eliz lanak egiteaz aparte, hamar bat urte lehenago Batzar Nagusien enkarguz prestatu zituen ikasliburuak argitaratzeari ekin zion. Donostiako Baroja etxean argitaratzen saiatu zen, baina hirutik bakarra baino ez zuen lortu horrela argirtaratzea: Fabulua-ipuinen liburua. Beste biak, "Arte de aprender la lengua castellana" eta "Dialogo-jolasak" bere kontura argitaratu behar izan zituen. Beste hainbat liburu eta berak prestatutako hiztegia ere argitaratzeko asmoa zuen; ezin, ordea.

Dena den, ez zen hori ustekabekorik larriena izan, enfoke-aldaketa baizik. Iturriagaren langintzak bi helburu zituen: lehenik, euskara indarberritzea, eta bestetik, umeak gaztelania errazago eta probetxu hobez eskuratzeko bidean jartzea. Hernaniko ikasliburu biak, aitxitik, lehen asmoa gabe argitaratu ziren.

Hirugarren ustekabea ere izan zuen Agustinek; lehenengo bi liburu horien salmenta uste baino okerrago atera zitzaion. Suerte hobea izan zuen, nolanahi ere, hirugarren liburuarekin, fabula-ipuinei buruzkoarekin.

Ez zen horretara mugatu Iturriagaren jarduna 1840tik 1851ra. Juan Mateo Zabalaren aditz-liburuaren onespen-azterketan jardun zuen Iztuerarekin batean, San Inazioren martxa, ordura arte gaztelaniaz kantatu ohi zena, euskaraz jarri zuen eta errotulazio publikoan euskarari presentzia argia ematen hasi zen.

Mikel Zalbide euskaltzain osoak aurtengo ekainaren 2an irakurri zuen Donostian sarrera-hitzaldia. Agustin Iturriagaz mintzo zen. Hitzaldiaren testu osoa, ohar eta guzti, www.erabili.com gunean duzue. Nik laburtu egingo dizuet.

Agustin Iturriaga apaiz pedadogo hernaniarra XIX. mendean bizi izan zen. Garaiko abade gehienak ez bezala, pentsaera ilustratu-liberaletik zetorren. Garaiko apaiz jendea, egia esan, bateragaitza zen gizarte-aurrerakuntzarekin. Eskola-maisu gisara zihardutenen neurrian, haien ustez, baserriko semea (alabarik aipatu ere ez) baserritar izateko jaioa zen, ez bestetarako, eta hartarako ez zuen kultura idatziaren beharrik. Lapitzak ez dik artorik ematen, ohi zioten.

Oso urrutik zegoen Agustin apaiz-prototipo horretatik: justu beste punta-muturrean. Gainera, ekintza-gizona zen hernaniarra.

Bazuen Agustinek lagunarte jasoa, goi-mailakoa. Gipuzkoako jende ikasiarekin, Hernaniko eta Donostialdeko jende ilustratu eta, oro har, liberal famakoarekin bildu ohi zen sarri.

Iturriaga pedagogo izan zen gehienbat. 1818an zabaldu zuen ofizialki Hernanin bere ikastetxe berritzailea: zigorra debekatua zegoen eta ikasgai osagarriak eskaintzen zituen; kultura-giro osoan txertatuz erakusten ziren hizkuntzak, bere hutsean irakatsi ordez.

Gipuzkoako eskoletan hizkuntza kontuan gaizki jokatzen zela konturatu zen Agustin: gaztelaniaz erakusten zitzaien, erdaraz gutxi edo tutik ere ez zekiten umeei. Ikasle gehienak etxetik euskaldunak izanik, euskaraz eman behar zela eskola uste zuen Iturriagak.

1820an Madrilen gobernu-moldea aldatu eta liberalek agintea eskuratu zutenean, eskola kontuetarako aholkulari hartu zuten berehala Iturriaga. Gipuzkoa osorako ikasmaterial egokiak presta zitzan eskatu zioten. 1821ean, beraz, Aldundi liberalaren enkarguz, ikasmaterial elebidunak sortzen hasi zen buru-belarri.

1823an, ordea, erori egin zen aginte liberal-konstituzionala. Ikastetxea itxiarazi zioten eta susmagarrien zerrendara pasa zen Iturriaga. Apaiz-postutik apartatu zuten eta Zestoara bidali, baina hurrengo urtean Hernanira itzuli zen. Handik gutxira hasi zen haren kontrako epaiketa; horren ondorioz, debekatu zioten irakasle lanetan jardutea.

Eta hori lehenengo kapitulua baino ez da.

Orain dela egun batzuk, abuztuak 3, galdu zen hamabi urteko mutiko bat Réunion uhartean, Ozeano Indikoan.

Biharamunean bertan ekarri zuten egunkariek Ama Birjina adoratzen duen sekta batek hartu eta eraman zuela umea etxetik eta poliziak adierazi zuen "Andre Mariaren Bihotz Mindu Orbangabea" izeneko sekta omen zela Alexandre txikiaren bahituraren erruduna. Bost gizon kaputxadun labanak zeramatzatela sartu omen ziren haurraren etxean Saint-Dennis-en, uharteko hiriburuan.

Uharteko apezpikua, Gilbert Aubrey, telebistaz zuzendu zitzaion sektako buruari, Juliano Verbard izeneko gazteari, umea aska zezan, inolako kalterik egin gabe.

Verbard espainol-ikaslea zen, baina duela urte apur batzuk utzi zion ikasteari, Andre Maria hil bakoitzaren 8an agertzen omen zitzaiolako etxean. Horregatik fundatu zuen sekta Saint Leu hirian, non auzokoak berehala hasi ziren kexu, sektakideek ateratzen zuten zarata zela-eta. Horretaz gain, sektakide batzuek Verbard salatu zuten, 12 eta 16 urteko mutiko batzuei abusu sexuala egin omen zielako.

Zortzi urteko kartzelaldiko zigorria egokitu bazitzaion ere, ihes egin zuen espetxetik Verbardek.

Zorionez, bi egun baino ez zuen bahiturik eman Alexandrek, poliziak hilaren 5ean askatu baitzuen. Horrekin batera, sektako 15 kide atxilotu ditu, horien artean liderra dagoela.

Bruselak Europa Batasunako emakumeok soldatei dagokienez pairatzen dugun bazterkeria galarazi nahi omen du. Hortaz, harrigarria bada ere, EBko herri guztietan da oztopoa emakume izatea lan merkatuan behintzat (eta zoritxarrez lan merkatuan bakarrik ez).

Arazo bat baino gehiago pilatzen zaio milioika emakumeri: amatasuna, emakumeentzako lanpostuak sektore apur batzuetan egotea eta lanean gora egiteko zailtasuna, hiru soilki aipatzearren. Eta hori guztia emakumeek gizonezkoek baino ikas-maila altuagoa dutelarik ere.

Andre eta gizonen soldaten arteko amildegia ikusgarriagoa da bankuetan, zerbitzuetan eta industrian.

Aurtengo uztailaren 18an (Franco garaiko lanaren eguna, hau txiripa!) Europako Batzordeak txostena plazaratu zuen, zeinaren arabera, EBko 27 herrietako emakumeek % 15 gutxiago kobratzen baitute gizonek baino. Ehuneko horrek azkeneko 25 urteotan % 2 baino ez du behera egin eta beherago egiteko antzik ez dauka.

Goi mailako ikasketak dituzten langileei bagagozkie, are beldurgarriagoa da ehunekoa, % 30ekoa baita tartea. Eta handiago egiten da 50-59 urteetan. Hauxe kontsolagarri bakarra: % 7koa da 30 urtetik beherakoetan.

Horrek guztiak zerikusi zuzena dauka etxeko lanarekin. Europako emakumeek 14 ordutan dihardute etxean astean. Gizonezkoek, aldiz, 4. Espainian handiagoa da aldea: emakumeek, 17 ordu; gizonezkoek, 6.

Eta zer egin behar du Bruselak horren kontra? Kontsultak, lehenengo eta behin, estatuetako arduradunekin, familia- eta lan-bizimoduak baterako erabakiak har ditzaten eta, azken batean, gozonek eta emakumeek lanean aukera-berdintasuna izan dezaten.

Bilbon baditugu elkarte batzuk etxerik gabekoei laguntzekoak.

[Parentesi filologikoa. Beti pentsatu dut "Etxenike" euskal abizenaren jatorria "etxerik ez" dela. Beraz, hemendik aurrera, "etxenike" esango diet etxe gabekoei.]

Agiantza elkarteak hemendik gutxira jarriko du martxan gaueko zentro berria etxenikeentzat. Abegi Ostatua izango du izena eta 24 ohe edukiko ditu. Agiantzak badu beste zentro bat, egunekoa, 16 plaza duena.

Beste elkarte bat alor horrexetan diharduena Lagunartean izenekoa da. Horrek hamabi etxebizitza dauka (70 plaza guztira) eta zentro oso bat 30 oheduna.

Hirugarren elkarteak Posada de los Abrazos dauka izena. Etxe bat dauka zeinean 6 emakume etorkin bizi diren.

Hiru elkarte horietako ordezkariak datoz bat esatean etxenikeentzako zentroa martxan jartzen denean, inguruan bizi direnak, hasiera batean behintzat, mesfidati ohi dabiltzala. Gero, berriz, arazorik ez dagoela ikusita, lasaitu egin ohi dira. Agiantzako Bernat Baltzak dioenez, oro har uste dugu etxenikeek badutela beren egoeraren errua. Aitzitik, ardura erabat zuritu gabe, zertzeladek eramaten gaituzte bizimodu batera ala bestera.

Arartekoaren txosten baten arabera, Euskal Herrian 1.800 lagun daude gizartetik baztertzeko zorian. Horien % 43 Bilbon dago eta % 60, berriz, 30 urtetik beherakoa da. Gainera, gero eta lagun gehiago ditugu geurean etxerik gabe.

Etxenikeek 1.135 plaza dute Euskal Herrian erabilgarri. Horietako 520 Bizkaian daude. Hala eta guztiz, Bilbon 100-150 bat lagunek egiten dute lo egunero kale gorrian.