Martinezena

Hona hemen Patxi Baztarrikaren artikuluaren laburpenaren bigarren zatia.

Gelditu ginen aurrekoan euskararen ezagutzari buruzko datuak ematekotan. Hona hemen datuok:

• Eusko Jaurlaritzako lanpostuen % 41ek du derrigortasun data (DD).
• DDrik ez dauka % 59k.

Datu hauek DD duten lanpostuetan diharduten langileei buruzkoak dira:

• Horien % 37 interinoak dira (pfiuuu! askotxo, ez da?). Ia interino guztiek daukate egiaztaturik hizkuntza eskakizuna (HE). Ze erremedio!
• Langile titularrei bagagozkie, % 47k egiaztatu dute dagokien HE eta baxuagoren bat, berriz, % 5ek.
• Adinagatik salbuetsiak % 7 dia.
• Ezer ere egiaztatu ez dutenak, azkenik, % 4.

Horren ondorioz, 3.000 langile dira euskaraz lan egiteko gauza; hala ere, gaztelania da horien gehienen lan-hizkuntza.

Ezagutza ezinbestekoa da erabilera areagotzeko; ez da nahikoa, ordea. Faktore ugari dira euskararen erabileraren oztopagarri: langileen eta administrazioaren ohitura eta inertzia, kezka eta beldurra (segurtasun eza gehituko nuke nik), egoera soziolinguistikoa, inguruan elebakar igari izatea, prestakuntza profesionala gastelaniaz jaso izana, hizkuntza bera estandarizatu eta trebatu beharra...

Planak bi oinarri nagusi izango ditu: batetik, derrigortasun-indize berria ezarri eta betetzea, eta bestetik, euskara ere administrazioko lan- eta zerbitzu-hizkuntza izateko urrats eraginkorrak egitea.

Beraz, DD jartzeko aplikatuko den indizea 2001eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuko datu linguistiko ofizialetatik aterako da:

euskaldunak gehi ia euskaldunak bider 2 = % 43,87

Beraz, euskararen ezagutzea egiaztatzea beharrezkoa izango da 2.876 lanpostutan (% 43,87) eta merezimenduzkoa, berriz, 3.680 lanpostutan.

Bestetik, erabilerarako irizpideei dagokienez, hona hemen berrikuntza batzuk:

• Sortze lanaren sustapena, itzulpenaren morroi izan gabe.
• Idazketa elebiduna, korredakzioa.
• Kalitate komunikatiboa bermatu.

Horri buruzko artikuluak argitaratu zuen Patxi Baztarrikak lehengo egunean, uztailak 14 (Errepublikaren Eguna Frantzian). www.erabili.com gunean. Hona hemen laburpena.

Eusko Jaurlaritzaren Gobernu Kontseiluak uztailaren 1ean onartu zuen plan hori, 2008-20012 tartean EAEko Administrazio Orokorrean aplikatzeko. Plana ez dagokie, beraz, foru aldundiei, ez eta udalei ere.

Helburu funtsezkoena da gizartea eta Administrazioa gero eta elebidunagoak izan daitezela, beti ere herritarren hizkuntza-aukera errespetatzen delarik. Eta euskara ere, gaztelaniarekin batera, Administrazioko lan-hizkuntza "normala" izan dadila.

Hauxe da abiapuntuko egoera egun Eusko Jaurlaritzan:

• Ezagutza nahiko handia da; urria, ordea, erabilera. Ezagutza handitzeko egindako ahaleginari ez zaio etekin betegarririk atera.
• Euskararen presentzia nahiko bermatua dago arlo hauetan: hizkuntza paisaianeta erakundeen kanpo-harreman ofizial idatzizkoetan.
• Presentzia hori gehienbat itzulpenari esker bermatzen da: itzultzen den guztiaren % 80 gaztelaniatik euskarara bihurtzen da.

Hurrengo batean agertuko ditugu euskararen ezagutzari buruzko datuak.

Beti legez, www.erabili.com gunean duzue elkarrizketa interesgarria Patxi Salaberrirekin. Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzaina da, nafarra. 2005eko abenduaren 16an izendatu zuten euskaltzain oso. Filologia Hispanikoan eta Euskal Filologian lizentziatua da eta "Fontes Linguae Vasconum" aldizkariko zuzendaria.

Elkarrizketa horretan esaten duenetik gauza pare bat nabarmendu nahi dut, gogoeta arazi didate-eta. Hauexek dira:

"Gazteen jokamoldearekin nago kezkatuta: euskaraz badakite, baina ez dute hitz egiten. Arazoa "badakite" horretan dago, hizkuntza ez baitute behar bezain ongi menperatzen, ez baitira gauza naturaltasunez eta lasaitasunez mintzatzeko. Ondorioa, erdaraz ari beharra. Gurpil zoroa da: ez dute euskaraz hitz egiten, euskaraz ongi ez dakitelako, eta ez dakite ongi (behar adina), hitz egiten ez dutelako. Nola atera konka horretatik? Hor dago koska."

(...)

"Igantziko euskaldun bat, eman dezagun, eta Erriberriko beste bat berdinak dira hor, zenbaki bana baitagokie, baina praktikan hagitz desberdinak dira. Erriberrikoak arrunt gutxi erabiliko du euskara, baita aukera duenen ere, eta Igantzikoak, berriz, asko segur aski. Alegia, kantitatea inportantea da kalitatea izan dadin, baina ez dira bi gauzak nahastu behar. Alderdi batean, Araban, demagun, euskaldunen portzentajea handia da zenbait lekutan, baina hor ezagutza ikusten da, ez erabilera. Egia da ibiltzeko lehenbizi jakin behar dela, baina jakiteak ez dakar nahitaez erabilera berekin."

Anjel Lertxundik hitzaldia eman zuen Bilbo Zaharra Forumean 2002ko azaroaren 28an. Nabarmengarriak dakartzat hona. Arrosaz markatu ditut, berriz, neure gogoetak.

Euskal hiztunok -eta jakina, idazleok ere bai- kontaktuan, edo anabasan, edo morokilean, edo zurrunbiloan bizi ditugu euskara eta gaztelania, edo esukara eta frantsesa, edo hiru hizkuntzak batera. Ez, ordea, kontrastean, eta berdintasun-desberdintasun analisia eginez; hizkuntzarik ahulena indartsuenaren korrontean murgildurik baino, eta gure gizartearen alor askotan: unibertsitatean, eskolan, testuetan, administrazioan etab. Horregatik ez dut sekula neure obra nik neuk itzuli nahi izan gaztelaniara. Kontrasteko lana egin dugu itzultzaileak eta biok, egiten dugu itzultzaileak eta biok, eztabaidatu egiten dugu berak egin duen lana. Horri esker, orain urte batzuk baino jakitunago naiz, gaur hizkuntza txikietakoei ia oharkabean nagusitzen zaizkigun asmilazio estetiko eta gramatikalen auziaz. Horra hor eleaniztunaren eta itzultzailearen arteko desberdintasuna: kontraste lana, alegia.

(...)

Askotan idazleak edo kazetariak esan nahi duena eta zehazki testuan esaten dena desberdinak dira, eta ohitu egiten gara nolabait irakurleok pulsu hori egitera: hau esan nahi zuen, badakit hau esan nahi zuela, ez da posible beste hori esan nahi izatea. Kontaktuko hizkuntza indartsuak ahularen bazter izkutuenetara barreiatutako itzal luzearen eraginagatik da hori. Nola badakigun erreferentzia gaztelania dela, gaztelaniarekin konpentsatzen dugu irakuketaren defizit hori.

(...)

Ez da posible komunikazioa kortzea oihartzunik, bizitzarik, dinamismorik gabeko hitzekin. Hemen dago gure gazteen tragedia. Guk transmititzen diegun hizkuntza dinamismorik gabea baldin bada, eta gero eta barne mugimendu hori, eta barne dinamika guzti hori galtzen baldin badu, eta edukiez eta oihartzunez faltan baldin badago, transmititzen dugun hizkuntza horrek nekez lortuko du komunikazioa. Hau nolabait arazo larri bat dugu eta ez dugu horretaz eztabaidatzen, gure neska-mutil gazteak zergatik hain erraz pasatzen ditren beste hizkuntzetara, eta jakina, beti ere faktore exogenoek duten garrantzia ukaezina da (telebista eta abarrak), baina barne faktoreetara ere begiratu behar dugu, eta askotan ez dugu jakiten hizkuntzari berari etekina ateratzen eta hizkuntzak berak dituen lilurarako mekanismoak baliatzen ez dugu jakiten.

(...)

Orain hogeita hamar urte argitaratutako obra askok gaurkotasun linguistikoa eta gaurkotasun literarioa galdu dute belaunaldi berrientzat.

(...)

Hau Kunderak idatzia da: Existentziaren alde ezkuturen bat argitzen ez duen nobela inmorala da, existentziaren ezagutza baita nobela baten moral bakarra, alegia, ezagutza.

(...)

Politikarien, kazetarien, irakasleen eta idazleen hiztun-eragina eta erantzukizuna ezin dira kaletar arruntarekin konparatu.

(...)

Azkenean estetika eta etika txanpon beraren bi aldeak dira. Ez daukatela kontrakoak zertan izanik.

ISEIk (Irakas-Sistema Ebaluatu eta Ikertzeko Erakundea) Lehen Hezkuntza amaitzekotan eta Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzaren atarian dauden 103 ikastetxetako 1.599 ikasleri egin dio euskara proba. Horren berri, ohi legez, www.erabili.com gunearen bitartez jakin dut.

Probaren maila B1 da, Europako Kontseiluaren Hizkuntzen Erreferentzia Markoaren arabera. Argiagotzeko esan dezagun B1 dela, gutxi gorabehera, orain arte Hizkunta Eskola Ofiziaketako lehen 3. urratsetakoa edo oinarrizko zikloarena.

Ikasleen % 48,7ak baino ez du proba gainditu; zehatzago, D eredukoen % 67ak, B ereukoen % 39ak eta A eredukoen % 2ak.

Emaitzak negargarri samarrak izanik, berenez datoz galderak. Zer egin dugu, egiten dugu txarto? Non dago okerra?