Martinezena

Lehengo egunean azaldu nuen bezala, euskara teknikarientzako lan jardunaldiak antolatu zituen Eusko Jaurlaritzak Bilbon otsailaren 27an eta 28an.

Han ibili nintzen, zintzo-zintzo eta adi-adi esan zuten guztiari, eta apunteak ere hartu nituen, entzuten nuen interesgarrien edo berrien edo deigarrienari buruz.

Hona hemen, bada, nire apunteak.

Dena-den, baten batek gogokoago baldin badauka bertsio ofiziala, hots, agertutako pedeefeak zuzen-zuzen, hemen ditu denak.

Aurkezpen-ekitaldia - Patxi Baztarrika, Hizkuntza Politikarako sailburuordea.

EAEko udalerrien %55ek dute bere EBP onarturik edo behintzat bideraturik, 86/97 Dekretuak arautua.

Erabilera planak hiru zutoin nagusi eduki behar ditu:

• Arduradun politikoak.
• Langileak, haien inplikazioa baita neurri handi batean arrakastaren giltzarria.
• Euskara teknikaria.

Beste bien inplikaziorik gabe, euskara teknikariak ez du fitsik ere egingo.

Nire gomendioa da, oro har, errealitateari lotu-loturik jokatzea, jendea animatu, noski, helburu lorgarriak ezarri eta, jakina, tersnak eta moduak paratu.

Baina aipatzekoak dira halaber herritarrak, haiexek baitira Administrazioaren jabe, ez bezero. Herritarrek nahi izanez gero bakarrik lortuko dugu IV. plangintzaldiko helburua: hots, euskara Administrazioan lan hizkuntza ere izatea.

IRATIren aurkezpena - Joseba Lozano, Herri Administrazioetan Hizkuntza Normalizatzeko zuzendaria
Atal honetan, nire apunteak barik, hobe www.erabili.com guneak IRATIz dakarrena irakurtzen baduzue, nik baino askoz hobeto azaltzen du-eta.

Itzulpen automatikoak ez du aipu onegirik gurean. Horregatik irakurri dut arreta biziaz Iñaki Irazabalbeitiak Senez aldizkarian (35. alean) agertutako artikulua, gehien bat itzulpen automatikoa arrakastatsu dabilen bost kasu azaldu dituenean.

Hauexek dira, laburtuta, bost kasu horiek:

La Voz de Galicia egunkaria

2006an deliberatu zuten edizio digitala galegoz ere argitaratu behar zutela eta gaztelaniatik automatikoki  itzuliko zutela Opentrad erabiliz.

Horretarako, egokitu egin behar izan zuten Opentrad. Gehienbat hiztegiak behar izan zituzten handitu eta moldatu, esaterako "Pilar del Castillo"ren ordez "Alicerce do Castelo" eman ez zezan.

Hortaz, La Voz-en edizio digitala gaztelaniaz idazten eta publikatzen da eta galegozko bertsioa automatikotik sortzen da, unean-unean, internautak eskatzen duen aldioro. Irakurleak Opertraden emaitza gordina ikusten du, inolako zuzenketarik gabe. Akatsak geroago zuzentzen dira, irakurleek edota erredaktoreek detektatu ostean.

Argi eta garbi adierazten da galegozko bertsioa automatikoki egina dagoela eta akatsen berri emateko eskatzen da. Itzulpenaren errore tasa % 2tik beherakoa da.

Hasiera batean zalaparta handia ibili zen Galizian horretgatik. Jendea akats bila ibili zen eta barregarri uztez aritu zen blogetan eta foroetan. Geroago auzia baretu zen eta ohiko bihurtu da kontua. Galiziako beste egunkari batzuk ere hasi dira edizio digitala Opentradez publikatzen.

Ford

1998az gero ari da Ford itzulpen automatikoa baliatzen autoak muntatzeko argibideak ingelesetik alemanera, gaztelaniara, nederlanderara eta portugesera itzultzeko.

Darabilen sistemak Systran du oinarrian eta hizkuntza kontrolatua baliatzen du. Hizkuntza kontrolatuak dira hiztegi eta sintaxi mugatua erabiltzen dutenak hizkuntza arruntaren anbiguotasuna gainditzeko eta semantikoki ahalik eta hizkuntza zehatzena izateko. Fordenak Standard Language du izena eta 5.000 hitz ditu, akronimoak, laburtzapenak, izen propioak eta Forden terminologia zehatza barne. Etengabe aldatzen den hizkuntza bizia da. Ingelesetik alemanerako itzulpenetan % 95eko zehaztasuna lortu da.

Kataluniako gobernua

Generalitatea itzulpen automatikaoren bultzatzaile sutsua da, helburu argia duelarik: katalanaren eta munduko hizkuntza nagusiaren arteko zubiak egitea, alegia.

Generalitateak zerbitzu on-line bat du herritarrek testuen eta web guneen itzulpen automatikoa egin dezaten: http://traductor.gencat.cat. Web horretan katalana gaztelaniarekin, frantsesarekin, ingelesarekin eta alemaniarekin eskaintzen da, Translendium teknologiaz baliatuta.

Gipuzkoa-Donostia Kutxa

Kutxak bulegoak Euskal Herrian, Katalunian, Galizian, Valentzian eta Estatuko beste hainbat tokitan ere baditu. Zuzendaritzak kominikazio eleanitza bermatu eta langileei aukeratzen duten hizkuntzan jarduteko aukera eskaini nahi die. Beraz, inytranetean itzulpen automatikoaz katalanez eta galegoz jarduteko aukera ematen du.

Opentrad aukeratu du Kutxak eta 2008ko udazkenean zen bukatzeko ezarpen-prozesua.

Europako Batasuna (EB)

EBko itzultzaileek lan-erreminta dute itzulpen automatikoa. Sistemak Systran du oinarrian eta 18 hizkuntza-bikote darabiltza.

Ondorio gisa. Itzulpen automatikoa hizkuntza arteko langa gainditzeko tresna egokia izan daiteke eta, helburua ondo auleratuz gero, konponbide egokia ere izan daiteke. 

• alegría. con a.: bozkarioz, pozkariz / lleno de a. y contento: atsegin-kontentuz gainezturik / el corazón le rebosó de a.: bozkarioz gaindi egin zion bihotzak / a. de vivir: bizipoza / le daba una a. en ...: ZERK NON kili-kilizko zer bat egiten zion / en las a. y en las tristezas, en la salud y en la enfermedad, en la pobreza y en la riqueza y hasta que la muerte os separe: zorionean eta zoritxarrenean, aberats nahiz txiro, osasuntsu  nahiz gaixo, heriotzaren uneraino (ETB); "Ezkontzako elizkizun-liburua": zorionean eta txarrean, osasunean eta gaixoaldian, eta maitatu eta errespetatuko duzula  zeure bizitza guztian. / la a. le desbordó, le inundó el corazón: bozkarioak bihotzetik gaindi egin zion.
• desgraciado. zorigaitzeko, zorigaiztoko, zoritxarreko, ondikozko / (bokatiboan) gaxori, gaxorrek.
• hoy. egungo egunean / h. hace 8 días: gaur zortzi. El calor de h. hace 8 días: gaur zortziko beroa / hasta h.: gaurdaino / de h. en adelante: gaurgero, gaurrez gero, gaur geroz, gaurgeroztik, gaurtik aurrera, aurrerantzean, aurrerontzean, hemendik aintzinera / h. por h.: gaur gaurkoz / h. en día <-> antiguamente: gaur den egunean <-> antzina.
• pero. ordea, haatik. Pero, ¿para qué?: Zertarako ordea? / pero sí: No rechaza completamente las palabras castellanas, pero sí bastante a menudo: Erdal hitzak ez ditu zeharo baztertzen; gehiegi samar, bai, ordea. / Fue el responsable, pero por poco tiempo: Arduradun jardun zuen, epe laburrean haatik. / ¡Pero si no te había conocido!: Ez zaitut ezagutu eta! Ez zaitut ezagutu, baina! Ez zaitut ezagutu, barren! / ordean (esaldiaren hasieran): Ordean alferretan (Joannateguy).
• reñir. kargu hartu norbaiti / gaizkiak esan: San Benoaten gaizkiak esan zizkiok Maoreri (Joannateguy).
• raíz. echar raíces: erroak egin.
• revolotear. hega-biraka ibili, inguruka ibili.

Zelan adierazi euskaraz?

• acordarse. gogoratu, akordura etorri / acordándose de: -ren gomutaz / cualquier cosa me hace acordarme de una canción: edozerk eragiten dit kantu baten akordua / se acordó de: gogoan jarri zitzaion –ren oroitzapena 
• caso. hacer c., tener en cuenta, creerse algo: aintzakotzat hartu, ondo begi aurrean eduki / hacer c. a alguien, dedicar (un rato) a: adiskide eta familiari kontu egin / sin hacer ni c.: ezertan hartu gabe / no hagas c., no prestes oído: ez entzuterik eman horren esanei / no hacer c. a: -ri gorrarena egin / nadie le hacía c.: inork ez zien konturik egiten haren esanei
• desgracia. gaitzegoki, zorigaitz, zoritxar, zorigaitzeko gertaria / por d.: zoritxarrez, zorigaitzez, tamalez, itunki, ondikoz
• saber. ¡yo qué sé!: Neronek al dakit! Nik al dakit!/ no lo sé: hori ez da nire jakineko / no sé qué, no sé cuántos: ez dakit zer, ez dakit zir, ez dakit zor / no saben nada de principios: ez dakite ezer printzipioei buruz ("jakin" aditzak osagai zuzena eskatzen du beti) / que yo sepa: nire jakinean / o sé si hacerme la permanente o no: permanentea egin ala ez nago / ¿Cómo supo eso?: Nola zekien horren berri? / no s. nada e inventárselo: “Horren jakintzaren aita ezjakina zen eta ama… irudikeria!” (Loidi: Urgain) / no se explicaba, no sabía lo que le pasaba: gertatzen zitzaionaren konturik bere buruari eman ezinik zebilen / ya sé bastante: aski jakinik badut (Laphitz) / s. menos que…: nire zapata zolak bezainbat ez jakin / Todo el mundo sabe, de todos es sabido que…: Kontu zaharra da …-la / sin saber cómo, qué…: zer / zelan … asmatu ezinik / sin que lo sepa el padre: aitaren isilpean / por eso lo he sabido: horretatik ezagutu dut

Araceli Diaz de Lezana oso artikulu jakingarria plazaratu du www.erabili.com gunean. Euskarazko Informazioaren eta Komunikazioaren Teknologiaz (IKT) ari da eta interes handiz irakurri dut, IKTk izugarrizko lotura estua baitu hizkuntzarekin.

Artikulua oso-osorik irakurtzea merezi badu ere, azkeneko zatia izan zait niri deigarriena, etorkizunean garatuko diren hizkuntza-teknologiak aipatuta, pelikulero hutsa iruditu zait-eta. Laburtu egingo dizuet:

Ahotsaren teknologiak:

• Eskuko telefonoak: datozen urteotan horietan ikusten dute enpresek negoziorik inportanteena. Aurreikuspenen arabera, hurrengo urteotan izugarri handituko da eskuko telefonoen kopurua. Beraz, sistemak garatu behar dira hizkuntza anitzetan zerbitzuak telefonoz emateko: negozioei buruzko informazioa, hirien egoerari buruzko datuak, helbideak, erosketak, erreserbak, eguraldia, telebistako programak, kirolak, jokoak... Sistema horiek eragina izango dute munduko biztanleriaren frakzio handi batean. Telefonoak Internetekin konparatuz gero, aplikazioak garatzeko orduan, hainbat informazio ematen du: pertsonaren generoa (emakumezkoa ala gizonezkoa), adina, heziketa-maila, arraza... Esaterako, esaten da emaitzak oso desberdinak direla gizonezkoekin edo emakumezkoekin erabiliz gero. Beraz, sistema horietan giltzarria izango da interfaze egokiak, multimodalak, egitea. Gainera, telefono bidezko zerbitzu horiek, itsuentzat esaterako, oso erabilgarriak izango dira.
• Hitz egiteaz batera hizketa ulertzea (spoken language understanding), eta, gainera, komunikazio-zirkuitu eleanitz batean.
• Ahotsa edo hizketa ezagutzea: ahotsa kontrolatzea, emozioak gehitzea, sistema interaktiboak garatzea...
• Hizketatik hizketara itzulpena (Speech-to-Speech Translation): ahozko teknologia eta itzulpen automatikoaren teknologia erabilita.

Itzulpen automatikoa (Machine Translation MT)

Praktikak esaten du oso antzekoak diren hizkuntzen arteko itzulpenaren emaitzak oso onak direla (% 95); oso desberdinak diren hizkuntzen artean, berriz, emaitzak, oraingoz, ez dira onak (% 65 gehienez ere). Dena den, kalitatearen kontzeptua aldatzen ari da eta, orain, beste parametro batzuekin batera neurtu behar da, hau da, kantitatearekin eta prezioarekin. Itzulpen automatikoaren kontsumitzaileek ez dute perfekzioa bilatzen; bereziki, ulertzen ez duten testu baten inguruko gutxi gorabeherako informazioa nahi izaten dute lortu. Nahiago dute informazio inperfektua izatea, ezertxo ere ez izatea baino.

Beraz, planteamendua da, erabiltzeaz batera, modu kontrolatu batean, sistema hobetzen joatea, hots, kalitatearen kontrola egin behar da. Erantzuteko denbora ere neurtu behar da. Azken honetan, ebaluatze-sistemak (BLEU esaterako) erabiltzen ari dira itzulpen automatikoaren sistemak ebaluatzeko.

Informazioa berreskuratzea (Information retrieval)

Informazio garrantzitsua modu azkarrean eta eraginkorrean bilatzeko tresnak dira. Horretarako, hizkuntzak gurutzatu egiten dira, hau da bilaketa eleanitzak egin daitezke (cross-lingual retrieval). Hor kokatzen dira liburutegi digitalak ere, hau da hizkuntza desberdinak erabilita, munduko dokumentu inportanteak edo bestelako altxorrak erabiltzaileen eskura jartzeko sistemak. Teknologia honek galdera-erantzuna sistema erabiltzen du bai eta ontologiak eta thesaurusak ere. Informazioa erlazionatu, sailkatu eta laburtu egiten du. Azken finean, web semantikoaren teknologia da: kontzeptuak, entitateak eta gertaerak izaten ditu kontuan, egiturazko azterketak egiten ditu eta etiketa semantikoak jartzen ditu.

Internet

Orain gutxi pertsona batek esan zuen Internet dela "agora" berria. Hau da, Informazioaren eta Komunikazioaren aroak Interneten du ardatza. Azken urteotan Sarearen bilakaera azkarra ikusi dugu. Azkeneko honetan, web sozialetik (2.0) web semantikora (3.0) pasa gara. Gero eta eduki gehiago dago Interneten eta hizkuntza askotan. Beraz, eduki konplexu horiek kudeatzeko sistemak behar dira. Eta sistema horiek hizkuntza, makina bidez ikastea eta jakintza irudikatzeko teknologia behar dute testuinguru berrietan aplikatzeko. Semantikan oinarritzen dira, hau da, kontzeptuetan, kontzeptuen arteko erlazioetan, eta ondorioz ontologietan, thesaurusetan. Web semantikoan ere galdera-erantzuna sistema erabiltzen da. Esan behar da, Interneten eduki eta zerbitzuaren bereizketa desagertzen ari dela.

Lan ederra, beraz, behar-etzirako.

Baliagarriago jokatu nahian, Joannateguyren esamolde hautatuekin batera, saiatuko naiz gaztelaniazko itzulpena ematen, benetan uste baitut Joannateguyk konponbide ederra ematen diola euskal prosako hainbat arazo latzi.

Hamabi komentu egin behar izan zituen anitz denbora laburrik barnean -> en muy poco tiempo

Haurrideak bortxatuak ziren jaustera ur handira, bidexka gaizto batzuetatik, euri ala ateri izan zedila -> hiciera buen o mal tiempo

Eta San Benoatek erran zioten orduan, zohazila beren mendi bizkarrera, eta non ere atxematen baitzituzten hirur harri ttiki, bat bertzearen gainean ezarriak, han zilha zezatela harroka pixka bat, eta izanen zutela behar zen ura. -> y donde ..., allí ...

Ur negar bat bazariola harroka hari. -> un chorro de agua manaba de la roca

Gazte bat, adimendu laburrekoa, ... -> de pocas luces, de corta inteligencia

Hari zaite orai lanean, bihotza laxorik! -> tranquilo

Eta hark ekarri zuen bakea, solas honetaz: ... -> con estas palabras

Europako Batzordeak emakume informatikari gehiago nahi eta behar ditu, profesional gutxiegi omen dagoelako IKTetan (informazioaren eta komunikazioaren teknologiak) eta 2010. urtean Europar Batasunak (EB)300.000 informatikari beharko duelako.

Bereziki urri izango omen dira informatikariak Espainian, dauden baino 50.000 bat gehiago beharko dute-eta.

Bruselako exekutiboak cyberella berba darabil emakume informatikariak izendatzeko. Benetan leloa izena eta bestela izendatu beharra, noski. Dena den, badio zenbat eta emakume gehiago egon, hainbat eta gehiago haziko dela ekonomia EBn, produktibitatearen % 50ek zuzeneko lotura baitu IKT sektorearekin.

Informatikarien % 15 inguru bakarrik dira emakumezkoak eta gaur egun unibertsitateetan ingeniaritza ikasleen % 20 soilik. Hala eta guztiz, Europako Batzordeak uste du 2.0 webak sormen eta gizalegezko gaitasuna behar duenez gero, emakume gehiagok joko dutela informatika eta telekomunikazioetara.

Hala izan bedi. Baina has daitezen izen duina ematen. Mesedez. 

Iturria: www.erabili.com

 Berrogeita hamalau herrialdetako 582 etorkin heldu aritu ziren 2008an euskara ikasten Aisa harrera-ikastaroetan. Aisa ikastaro horien helburua da etorkin helduak errazago sar daitezela gero euskalduntze-sare orokorrera.

2009rako diru-ekarpena igotzea adostu dute HABEk eta Inmigrazio Zuzendaritzak.

Bestetik, Miren Azkarate Kultura sailburuak azaldu du euskaltegi sare orokorrean hirukoiztu egin dela etorkinen kopurua azken zazpi urteetan: 2001-2002 ikasturtean 476 ikasle etorkin zeuden eta 2008-2009 ikasturtean, berriz, 1.600 daude.

Ikasleen jatorria

• Amerikakoak % 65 (batez ere Ertamerika eta Hego-Amerikakoak)
• Europakoak % 15 (batez ere Europa Erdialdekoak eta Portugalekoak)
• Afrikakoak % 15 (batez ere Magreb aldekoak)
• Gainerakoak % 5

Jatorri anitzekoak direla konturatzeko, aipa dezagun 50 herrialde baino gehiagotako ikasleak daudela Aisa taldeetan.

Benetan gozagarria izan behar du horrelako eskola batean irakasle aritzeak.

HABEk homologatutako sareko euskaltegietan ematen dira ikastaroak: udal euskaltegien sareko eta euskaltegi pribatu homologatuen sareko euskaltegiek parte hartu ohi dute.

Udalekin eta etorkinen elkarteekin lankidetzan antolatu ohi dira ikastaroak. Eskaria beti euskaltegiak edo Udalak egin behar du, eta HABEk onartu.

Hortaz ez dezagun ahaztu Inmigraziorako Euskal Planak (2003-2005) besteak beste proposatzen duela atzerritarren artean EAEko bi hizkuntza ofizialen ikaskuntza sustatzea.

Hala da, bai. Bazen garaia lanera itzultzekoa eta hemen nauzue berriro lan egiteko prest.

Asmoa dut hizkuntzaz apur bat gehiago idazteko, baina niri benetan gustatzen zaidan kontuaz: gramatika alegia. Eta  itzulpengintza. Ea asmoa gauzatzeko gauza naizen.

Dena delarik, bihotzez nahiko nuke urte berria baketsua eta oparoa izango balitz denontzat.

Laster arte.